“Смартфон ва ноутбуклар отаси”: 97 ёшида Нобель мукофоти олган олим
У Нобель мукофотини олган энг кекса олим сифатида тарихда қолди. Аммо гап фақат бунда эмас. Жон Гудинаф фақат шу билан дунёни қойил қолдирмаган эди. Унинг илмдаги кашфиёти бугун ҳаммамизнинг ҳаётимизга катта таъсир қилмоқда. Олим янгича литий батареяларни ихтиро этди ва замонавий смартфонлар, ноутбукларнинг пайдо бўлишига катта ҳисса қўшди. Бугун биз кўчада, ўрмонда, денгизда, чўлда ҳам айнан унинг хизмати эвазига бемалол ахборот технологиялари имкониятларидан фойдаланмоқдамиз. Бироқ Жон бу йўлни осонгина босиб ўтгани йўқ. Қуйида нақ 100 йил умр кўрган олим ҳаётини кўриб чиқамиз.
Гудинаф 1922 йил 25 июлда АҚШда туғилган. Отаси Оуэн Йель университети профессори бўлган. Унинг ягона шериги Мак исмли ити эди. Болалигида Гудинаф ўқишда қийналган. Ёш Жон туғма дислекциядан азият чеккан ва унинг ўқишдаги натижалари доим паст бўлган. У табиатда сайр қилишни, ўрмон сирларини ўрганишни ва капалаклар ҳамда сувсарларни тутишни яхши кўрарди. Айнан табиат билан яқин алоқа унда табиатга муҳаббат, унинг сирларини ўрганиш ва кашф этиш иштиёқини уйғотган. Болалигида Гудинаф она меҳридан деярли мосуво бўлган, шунинг учун у ўқишда муваффақият қозонишга қатъий қарор қилган. Бироқ, ота-онаси коллежга кириш имтиҳонларидан олдин ажрашишди ва отаси ўз илмий ходимига уйланди. Бу бола учун катта зарба, шунингдек, жиддий психологик шикаст бўлди. Аммо у тушкунликка тушмади, тун бўйи битта чироқ ёруғида ухламай ўқиб, бу тўсиқларни енгиб ўтди ва Йель университетига қабул қилинди. Бироқ, отаси унга атиги 35 доллар берди. Ўша пайтда Йелда йиллик ўқиш нархи тахминан 900 доллар эди. Шу сабабли, бўлажак олим ўқиш ва ўзини боқиш учун ишлашга мажбур бўлди.
Атиги тўрт йил ичида Гудинаф беш марта ўз соҳасини алмаштирди ва бу уларнинг бирортасида етук бўла олмади. Аммо, айнан шу “бой” таълим тажрибаси унинг келажакдаги илмий фаолиятига йўл очди. 1943 йилда Жон университетни тугатганида, у битирувдан кейин нима қилиш кераклиги ҳақида хавотирда эди, аммо Иккинчи жаҳон уруши давом этарди. Шундай қилиб у Қўшма Штатлар Ҳарбий-ҳаво кучларига қўшилди, лекин учувчи бўлиш ўрнига, метеорологик маълумотларни тўплаш учун Тинч океанидаги кичик бир оролга юборилди. Урушдан кейин Гудинафнинг бўлинмаси Португалияда жойлаштирилди, бу вақтга келиб у аллақачон армия капитани эди. Шу дамда унга омад кулиб боқди. Маълум бўлишича, ҳукуматда 21 аскарни аспирантурага юбориш учун сарфланмай қолган маблағ бор эди. Илмий тадқиқотлар орзуси билан у Чикаго университетига физикани ўрганиш учун борди. Профессор ўқишни кеч бошлаган бу “кекса” йигитга паст назар билан қараб: “Сизнинг ёшингизда физиклар аллақачон ўзларининг энг буюк кашфиётларини қилиб бўлишган. Бу сизнинг кечикканингизни англатади, яхшиси бу йўлдан воз кечинг”, деди.
Дарҳақиқат, Эйнштейн нисбийлик назариясини 26 ёшида яратган, Эдисон 32 ёшида чўғланма лампани ихтиро қилган ва Мария Кюри 36 ёшида Нобель мукофотига сазовор бўлган эди.
Лекин Гудинаф иккиланмади. Унинг устози, машҳур ихтирочи Зенер унга: “Ҳаётда фақат иккита муаммо бор. Биринчиси муаммони топиш, иккинчиси эса уни ҳал қилиш”, дерди. 30 ёшида йигит Чикаго университетида физика бўйича докторлик даражасини олди. Гудинаф 50-йиллар бошида ташкил этилган Линкольн лабораториясига қўшилди ва аввал қаттиқ жисмларда литий ионлари ташишининг таъсирини ўрганди, кейин қаттиқ жисмли керамика бўйича фундаментал тадқиқотларни бошлади. Ҳарбий бюджет ёрдами туфайли у 24 йил давомида шу ерда қолди ва ишлайдиган хотиранинг келажаги учун муҳим пойдевор қўйган Гудинаф-Канамори қоидасини таклиф қилди.
У деярли эллик ёшда эди ва содда яшайман деб ўйларди, аммо қийинчилик уни аллақачон кутаётган эди. 1973 йилда бошланган нефть инқирози билан Гудинаф тобора долзарб бўлиб бораётган энергия муаммосини кўрди ва энергияни сақлашни ўрганишни бошлади. Бироқ, 1976 йилда ҳарбийлар бюджетини қисқартирдилар ва Гудинаф соҳадан кетишни ўйлай бошлади. Лекин охир-оқибат 54 ёшида рафиқасининг маслаҳати билан Оксфорд университетининг ноорганик кимё лабораториясига масъул олим сифатида қўшилишга қарор қилди. Шундай қилиб, физика фанлари номзоди Оксфорд университетининг ноорганик кимё лабораториясининг директори бўлди ва у расман литий батареяларини тадқиқ қила бошлади, бу унга Нобель мукофотини келтирди.
1970 йилларнинг охирларида электрон маҳсулотлар эндигина оммалашиб бораётган эди ва рақамли соатлар кундалик ҳаётнинг бир қисмига айланиб борарди. Аммо ўша пайтда литий батареяларида ҳалокатли камчилик бор эди: улар портлашга мойил эди. Литий-ион батареяларидаги металл литий ҳавода жуда беқарор бўлгани учун у ўз-ўзидан ёниб кетиши хавфи бўлган. Зарядлаш ва зарядсизлантириш пайтида литий тезда дендритлар деб аталадиган нарсани ҳосил қиларди, бу эса осонгина қисқа туташувга олиб келиши мумкин эди. Ўша пайтда, Гудинаф атиги иккита кимё курсини ўтаган бўлса-да, у сеҳрли материал – литий кобальт оксидини ўрганиш учун ўзининг ажойиб қаттиқ жисм физикаси кўникмаларига таянди.
1980 йилда Гудинаф янги литий батарея яратиш учун литий кобальт оксиди ва графитдан фойдаланишга ҳаракат қилди. Жоннинг янги батареяси кичикроқ, юқори қувватга эга ва ундан барқарорроқ фойдаланиш усулини таклиф қилади, бу эса уни бозорда анча машҳур қилади. Олим литий металл ўрнини босувчи сифатида литий кобальт оксидини ишлаб чиқди, бу нафақат батареянинг хавфсизлик муаммосини ҳал қилди, балки унинг ишлаб чиқариш харажатларини камайтирди ва литий-ион батарея технологиясида инқилоб қилди. Кейинчалик бу патент Sony томонидан сотиб олинди ва муваффақиятли тижоратлаштирилди, аммо Гудинаф 35 миллиард долларлик литий батарея бозоридан бир тийин ҳам топмади. Кейинги интервюсида у шунчаки хотиржамлик билан: “Бу иш устида ишлаётганда жуда қимматли бўлишини билмаган эдим. Билингки, мен шундай қилишим керак”, деди.
1986 йилда Гудинаф ўз ватанига қайтиб, Остиндаги Техас университетида лавозимга эга бўлди. Ҳамма кекса профессор нафақага чиқмоқчи деб ўйлаган эди, аммо у бошқа материалга эътибор қаратди. 1997 йилда, 75 ёшида, Гудинаф аввалги литий кобальт оксидига қараганда арзонроқ ва хавфсизроқ бўлган литий темир фосфатдан тайёрланган катод материалини кашф этди. Бугунги кунда биз яшаётган смартфонлар, планшетлар ва ноутбуклар эрасига шу олим бир сабабчи бўлди, дейиш мумкин. Зеро энг етакчи брендлар ўзларининг маҳсулотларида шу олимнинг саъй-ҳаракатига таянишарди.
2013 йилда кексайиб қолган олим АҚШ Миллий фан медалига сазовор бўлди. 2012 йилда, 90 ёшида Гудинаф тадқиқот йўналишини тўлиқ қаттиқ ҳолатдаги батареяларга ўзгартира бошлади. Бир куни, яъни 97 ёшида унга қўнғироқ қилишди: “Табриклайман, сиз кимё бўйича Нобель мукофотини қўлга киритдингиз!” Аммо бу қария учун бу ҳали охири эмас эди. 97 ёшида у ҳали ҳам лабораторияга борарди, чунки олим ҳал қилмоқчи бўлган кейинги муаммо қуёш ва шамол энергиясини сақлашга қодир супербатареяни ишлаб чиқиш эди, токи электр транспорт воситалари ички ёнув двигателли транспорт воситалари билан чинакам рақобатлаша олсин.“Мен автомобил чиқиндиларининг дунё магистралларидан йўқолиб кетишини кўришни истайман. Ўлимимдан олдин ўша кунни кўришга умид қиламан. Мен 96 ёшдаман ва ҳали вақтим бор”, деган эди олим 2018 йилда берган интервьюсида.
Шу тариқа, Жон Гудинафнинг ҳаёти силлиқ кечмади. У 30 ёшида ўқишга қайтиб, 54 ёшида қийинчиликларга дуч келганида, эҳтимол, бир кун Нобель мукофотига сазовор бўлишини кутмаган эди. Бироқ олим бир қоидани ўзгартирмади: ҳар доим ўрганиш ва дунёни тадқиқ қилиш йўлида собит қолди. У 101 ёшда Остинда вафот этди ва тарихда қолди.
Аброр Зоҳидов
Ishonch.uz
