Режиссёр яхши фильм яратиш учун йиллар давомида изланади, маблағ топади, ижодий гуруҳ шакллантиради ва бутун бошли жамоа билан кечаю кундуз меҳнат қилади. Ниҳоят, катта машаққатлардан сўнг фильм тайёр бўлади.

Аммо муаллиф ва ижодкорлар меҳнатини ҳурмат қилмайдиган "кўчирмакашлар" ҳам топилади. Гап яратилган фильмни премьера вақтида тақиқланган бўлишига қарамай яширинча видеога олиб, ижтимоий тармоқларда ўз манфаати йўлида тарқатаётганлар ҳақида кетмоқда.

Сўнгги пайтларда юртимизда муаллифлик ҳуқуқи билан боғлиқ муаммолар тез-тез кузатилмоқда. Улардан бири — фильмларни муаллиф ёки ҳуқуқ эгасининг рухсатисиз ноқонуний тарзда тарқатишдир.

Яқинда Ўзбекистон Миллий кино санъати саройида режиссёр Сарвар Каримовнинг “Фарз” фильми премьераси бўлиб ўтди. Фильм ноҳақ айбланган ҳалол меҳнаткаш устанинг Ҳаж зиёратига бориш орзуси ва туҳмат балоси билан кураши ҳақида ҳикоя қилади. Орадан кўп ўтмай, ушбу фильм турли Telegram ва Instagram каналларида тарқала бошлади.

“Дача” фильми эса умуман бошқа кўринишдаги пиратликка дуч келди. Режиссёр Суннат Намозов томонидан триллер-слешер жанрида суратга олинган мазкур фильм 2026 йилда тайёр бўлишига қарамай, айрим сабаблар туфайли кинотеатрларда намойиш этиш учун рухсат ололмади.

Фильм ҳали оммага тақдим этилмасидан аввалёқ бир неча бор пиратлик ҳужумларига учради. Бунга ёпиқ премьерага таклифсиз кирган нотаниш шахснинг фильмни яширинча тасвирга олгани сабаб бўлди. Мазкур ҳолат юзасидан унга нисбатан тегишли чоралар кўрилди.

Бироқ муаммо бу билан чекланиб қолмади. Режиссёр томонидан фильмнинг онлайн премьераси ITV платформасида 4 июнь куни бўлиб ўтиши ва томошабинлар уни белгиланган тўлов эвазига кўришлари мумкинлиги эълон қилинди. Аммо премьерадан бир кун ўтар-ўтмас фильм ноқонуний Telegram каналларида тарқала бошлади.

Ҳатто ижтимоий тармоқларда фильм ҳақидаги қисқа видеолар остида ҳам: “Менга ёзинг, ташлаб бераман”, “Мана шу каналда бепул кўриш мумкин”, “Менинг каналида томоша қиласиз” каби изоҳлар пайдо бўлди. Бу ҳолатлар юртимизда ижодкор рухсатисиз унинг асарларини тарқатиш муаммоси ҳали ҳам долзарблигича қолаётганини кўрсатади.

Тўғри, мамлакатимизда бундай қонунбузарликларнинг олдини олиш учун қатор қонунлар ва жавобгарлик чоралари мавжуд. Хусусан, Ўзбекистон Республикасининг “Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги қонунига кўра, аудиовизуал асарларни муаллиф ёки ҳуқуқ эгасининг розилигисиз кўпайтириш ва тарқатиш ҳуқуқбузарлик ҳисобланади.

Бироқ амалда ҳуқуқбузарларни жавобгарликка тортиш ҳолатлари кам учрайди. Кўпчилик бундай ҳаракатни жиддий ҳуқуқбузарлик ёки пиратлик деб эмас, балки шунчаки бошқалар билан улашиш деб қабул қилади.

Аслида эса бундай ҳаракатлар кино ижодкорлари учун катта йўқотишларга сабаб бўлади. Чунки фильмнинг ноқонуний тарқатилиши уларга сезиларли моддий зарар етказади. Масалан, кинотеатрларда бир чипта нархи ўртача 50–80 минг сўм атрофида. Фильм минглаб инсонларга Telegram орқали тарқалганда, кинотеатрга бориши мумкин бўлган томошабинларнинг маълум қисми бундан воз кечади. Чунки кўпчилик бепул кўриш имконияти бўлган фильм учун пул тўлашни истамайди.

Натижада фильмдан кутилаётган даромад камаяди ва бу ижодкорларнинг келажакдаги лойиҳаларига ҳам салбий таъсир кўрсатади.

Кино — бу фақат икки соатлик томоша эмас. Унинг ортида ойлар, баъзан эса йиллар давом этган меҳнат, маблағ ва ижодий изланишлар туради. Бундай меҳнат маҳсулини рухсатсиз кўчириб тарқатиш — ўғриликнинг бир кўриниши, гарчи айримлар буни шундай қабул қилмасалар ҳам.

Агар биз сифатли миллий кино ривожланишини истасак, аввало уни яратаётган инсонларнинг меҳнатини қадрлашни ўрганишимиз керак. Балки шунда кейинги сафар янги фильмни Telegram орқали излаш ўрнига кинотеатрга бориб томоша қилишни танлармиз.

Севинч Туробжонова