Natron ko‘li Tanzaniyaning Arusha mintaqasida, Ol Doino-Lengai vulqoni yaqinida joylashgan. U xavfli ishqoriy suvi va natriy bikarbonatning yuqori miqdori tufayli suvga tushgan hayvonlarni “toshga aylantirish” qobiliyati bilan mashhur. Ko‘l suvi yuqori pH (ishqoriy daraja) qiymatiga ega, bu kuyishga olib kelishi mumkin va yirtqichlar suv orqali ularga yetib bora olmagani uchun flamingolar uchun ko‘payish joyi hisoblanadi.

Avvalo bir savol tug‘iladi: ko‘l nima uchun bu nomni olgan? Chunki u sho‘r yoki ishqoriy. Natron - quruq ko‘l o‘zanlarida uchraydigan tuz (natriy karbonat). Shuning uchun bu nom ko‘l suvlaridagi ushbu mineralning ko‘p miqdorini anglatadi. Natron ko‘li taxminan 150 kvadrat kilometr maydonni egallaydi. Biroq, bu yog‘ingarchilik va mavsumiylikka qarab o‘zgaradi. Chuqurlikka kelsak, tubi uch metrdan kam hisoblanadi. Biroq, sho‘rlanish tufayli unga yetib borish qiyin.

Natron o‘zining yorqin qizil rangi bilan sayyohlarning diqqatini tortadi. Suv ishqoriyligi tufayli bu rangga erishadi. Bu yerdagi pH darajasi ko‘pincha 10 dan oshadi. Bu uni ayrim turdagi mikroorganizmlarning, ayniqsa tuzni sevuvchi suv o‘tlari va bakteriyalarning o‘sishi uchun qulay qiladi. Darhaqiqat, qizil rangi bilan ajralib turadigan ko‘p miqdordagi galoarxeyalarning mavjudligi ko‘lga boy qizil va pushti rang beradi. Shu bilan birga, yuqori pH boshqa hayot shakllari uchun noqulay ekanligini tushunish kerak. Shuning uchun Natron ko‘lining boshqa nomi bor: uni O‘lik qizil ko‘l deb ham atashadi.

Natron ko‘li ham kichikroq flamingolar uchun asosiy ko‘payish joyidir. Nima uchun? Chunki yirtqichlar ko‘l suvidan uzoqda yurishadi va bu qushlarning uyalari uchun xavfsiz boshpana qiladi. Flamingolar Natron ko‘lining o‘ta xavfli va ishqoriy muhitiga juda ajoyib tarzda moslashganlar (evolyutsiya jarayonida ko‘nikkanlar). Aslida, ular uchun bu ko‘l xavfli emas, aksincha eng xavfsiz va qulay makon hisoblanadi. Buning asosiy sabablari quyidagilar: flamingolarning oyoqlari va terisi qalin qatlam bilan qoplangan bo‘lib, ular ko‘l suvidagi kuchli ishqor va yuqori haroratdan zarar ko‘rmaydi.

Ko‘lning o‘ta sho‘r va zaharli muhiti tufayli boshqa quruqlikdagi yirtqichlar (ya’ni tulkilar, shoqollar yoki boshqa hayvonlar) bu yerga yaqinlasholmaydi. Shuning uchun flamingolar o‘z tuxumlarini va polaponlarini yirtqichlardan xavfsiz asrab qolish uchun aynan shu ko‘l o‘rtasidagi orolchalarda uya quradilar. Dunyodagi kichik flamingolarning qariyb 75 foizi aynan shu ko‘lda tug‘iladi. Natron ko‘lining yuqori ishqoriy muhiti va quyosh nurida maxsus suv o‘tlari — tsianobakteriyalar juda jadal o‘sadi. Flamingolar aynan shu suv o‘tlari bilan oziqlanadi. Qizig‘i shundaki, ular iste’mol qiladigan ana shu qizil-pushti rangli bakteriyalar flamingolarning patlari mashhur pushti rangga kirishini ta’minlaydi.

Natron ko‘lining xavfli tomoni nimada? Ha, u ko‘rinishidan sehrli va undan ko‘zingizni uzish qiyin. Shu bilan birga, uning ishqoriy qiymati, ba’zi joylarda 12 ga yetishi mumkin, xuddi ammiaknikiga o‘xshaydi. Bu uning suvi kaustik ekanligini anglatadi. Bu teri va ko‘zlarda kuyish va tirnash xususiyati keltirib chiqarishi mumkin. Bundan tashqari, uning suv harorati 38 darajadan oshishi mumkin. Biz bu ko‘l hayvonlarni toshga aylantiradi degan fikrni keltirgandik. Darhaqiqat, uning suvlarida o‘lgan hayvonlar toshga aylangan holatlari mavjud. Bu jarayon birdan sodir bo‘lmaydi va ma’lum vaqt talab qiladi. Bu natriy bikarbonatning yuqori miqdori tufayli kalsifikatsiya tufayli sodir bo‘ladi. Qizig‘i shundaki, misrliklar aynan shu kimyoviy birikmadan foydalanishgan.

Adolat uchun aytganda, hayvonlar faqat suv bilan aloqa qilishdan o‘lmaydi. Biroq, u yoki bu sababga ko‘ra Natron ko‘li suvlarida nobud bo‘lgan hayvonlar tarkibidagi kimyoviy moddalar ta’sirida tabiiy ravishda mumiyolangan. Natijada, ular tom ma’noda tuz haykallariga aylangan.

Natron ko‘li ayniqsa, fotograf Nik Brandt “La’natlangan yer bo‘ylab” nomli kitobda o‘lik hayvonlarning tasvirlarini nashr etganidan keyin mashhur bo‘ldi.

Natron ko‘li qanday paydo bo‘lganligi mavzusi ham geografiya ixlosmandlari uchun juda qiziqdir. Bu ko‘l Janubiy Evaso Ngiro daryosi va minerallarga boy issiq buloqlardan suv oladi. Natron ko‘lining tarkibi asosan Ol Doino-Lengai vulqonining faolligi bilan belgilanadi. Aslida, bu karbonatit lavasini chiqaradigan dunyodagi yagona faol vulqon. Aytgancha, olimlar so‘nggi 10 yil ichida bu vulqon asta-sekin yer ostiga cho‘kib borayotganini ta’kidladilar.

Avval vulqon otilishlari paytida kul va qoldiqlar ko‘lga oqib tushdi. Vaqt o‘tishi bilan suv bug‘lanib, Natron ko‘lida tuzlar va minerallarning yuqori darajada kontsentratsiyasiga olib keldi. Ta’kidlash kerakki, Natron ko‘li unga tushmoqchi bo‘lgan insonlar uchun juda xavfli sanaladi.

Hozirgi kunda Natron ko‘li ekologiyasi inson faoliyati tufayli xavf ostida qolmoqda: Tanzaniya hukumati va xorijiy kompaniyalar ko‘l yaqinida natriy karbonat qazib olish zavodlari qurish hamda ko‘l suvini to‘g‘onlar orqali boshqa maqsadlarda foydalanish loyihalarini ilgari surishgan. Bu esa ko‘lning suv balansini buzib, suvning sho‘rlik darajasini o‘zgartirishi va millionlab flamingolarning nasl qoldirish makonini yo‘q qilib yuborishi mumkin. Xalqaro ekologik tashkilotlarning sa’y-harakatlari tufayli bu loyihalar hozircha to‘xtatib turilibdi.

Abror Zohidov