Натрон кўли Танзаниянинг Аруша минтақасида, Ол Доиньо-Ленгаи вулқони яқинида жойлашган. У хавфли ишқорий суви ва натрий бикарбонатнинг юқори миқдори туфайли сувга тушган ҳайвонларни “тошга айлантириш” қобилияти билан машҳур. Кўл суви юқори pH (ишқорий даража) қийматига эга, бу куйишга олиб келиши мумкин ва йиртқичлар сув орқали уларга етиб бора олмагани учун фламинголар учун кўпайиш жойи ҳисобланади.

Аввало бир савол туғилади: кўл нима учун бу номни олган? Чунки у шўр ёки ишқорий. Натрон - қуруқ кўл ўзанларида учрайдиган туз (натрий карбонат). Шунинг учун бу ном кўл сувларидаги ушбу минералнинг кўп миқдорини англатади. Натрон кўли тахминан 150 квадрат километр майдонни эгаллайди. Бироқ, бу ёғингарчилик ва мавсумийликка қараб ўзгаради. Чуқурликка келсак, туби уч метрдан кам ҳисобланади. Бироқ, шўрланиш туфайли унга етиб бориш қийин.

Натрон ўзининг ёрқин қизил ранги билан сайёҳларнинг диққатини тортади. Сув ишқорийлиги туфайли бу рангга эришади. Бу ердаги pH даражаси кўпинча 10 дан ошади. Бу уни айрим турдаги микроорганизмларнинг, айниқса тузни севувчи сув ўтлари ва бактерияларнинг ўсиши учун қулай қилади. Дарҳақиқат, қизил ранги билан ажралиб турадиган кўп миқдордаги галоархеяларнинг мавжудлиги кўлга бой қизил ва пушти ранг беради. Шу билан бирга, юқори pH бошқа ҳаёт шакллари учун ноқулай эканлигини тушуниш керак. Шунинг учун Натрон кўлининг бошқа номи бор: уни Ўлик қизил кўл деб ҳам аташади.

Натрон кўли ҳам кичикроқ фламинголар учун асосий кўпайиш жойидир. Нима учун? Чунки йиртқичлар кўл сувидан узоқда юришади ва бу қушларнинг уялари учун хавфсиз бошпана қилади. Фламинголар Натрон кўлининг ўта хавфли ва ишқорий муҳитига жуда ажойиб тарзда мослашганлар (эволюция жараёнида кўникканлар). Аслида, улар учун бу кўл хавфли эмас, аксинча энг хавфсиз ва қулай макон ҳисобланади. Бунинг асосий сабаблари қуйидагилар: фламинголарнинг оёқлари ва териси қалин қатлам билан қопланган бўлиб, улар кўл сувидаги кучли ишқор ва юқори ҳароратдан зарар кўрмайди.

Кўлнинг ўта шўр ва заҳарли муҳити туфайли бошқа қуруқликдаги йиртқичлар (яъни тулкилар, шоқоллар ёки бошқа ҳайвонлар) бу ерга яқинлашолмайди. Шунинг учун фламинголар ўз тухумларини ва полапонларини йиртқичлардан хавфсиз асраб қолиш учун айнан шу кўл ўртасидаги оролчаларда уя қурадилар. Дунёдаги кичик фламинголарнинг қарийб 75 фоизи айнан шу кўлда туғилади. Натрон кўлининг юқори ишқорий муҳити ва қуёш нурида махсус сув ўтлари — цианобактериялар жуда жадал ўсади. Фламинголар айнан шу сув ўтлари билан озиқланади. Қизиғи шундаки, улар истеъмол қиладиган ана шу қизил-пушти рангли бактериялар фламинголарнинг патлари машҳур пушти рангга киришини таъминлайди.

Натрон кўлининг хавфли томони нимада? Ҳа, у кўринишидан сеҳрли ва ундан кўзингизни узиш қийин. Шу билан бирга, унинг ишқорий қиймати, баъзи жойларда 12 га етиши мумкин, худди аммиакникига ўхшайди. Бу унинг суви каустик эканлигини англатади. Бу тери ва кўзларда куйиш ва тирнаш хусусияти келтириб чиқариши мумкин. Бундан ташқари, унинг сув ҳарорати 38 даражадан ошиши мумкин. Биз бу кўл ҳайвонларни тошга айлантиради деган фикрни келтиргандик. Дарҳақиқат, унинг сувларида ўлган ҳайвонлар тошга айланган ҳолатлари мавжуд. Бу жараён бирдан содир бўлмайди ва маълум вақт талаб қилади. Бу натрий бикарбонатнинг юқори миқдори туфайли кальсификация туфайли содир бўлади. Қизиғи шундаки, мисрликлар айнан шу кимёвий бирикмадан фойдаланишган.

Адолат учун айтганда, ҳайвонлар фақат сув билан алоқа қилишдан ўлмайди. Бироқ, у ёки бу сабабга кўра Натрон кўли сувларида нобуд бўлган ҳайвонлар таркибидаги кимёвий моддалар таъсирида табиий равишда мумиёланган. Натижада, улар том маънода туз ҳайкалларига айланган.

Натрон кўли айниқса, фотограф Ник Брандт “Лаънатланган ер бўйлаб” номли китобда ўлик ҳайвонларнинг тасвирларини нашр этганидан кейин машҳур бўлди.

Натрон кўли қандай пайдо бўлганлиги мавзуси ҳам география ихлосмандлари учун жуда қизиқдир. Бу кўл Жанубий Эвасо Нгиро дарёси ва минералларга бой иссиқ булоқлардан сув олади. Натрон кўлининг таркиби асосан Ол Доиньо-Ленгаи вулқонининг фаоллиги билан белгиланади. Аслида, бу карбонатит лавасини чиқарадиган дунёдаги ягона фаол вулқон. Айтганча, олимлар сўнгги 10 йил ичида бу вулқон аста-секин ер остига чўкиб бораётганини таъкидладилар.

Аввал вулқон отилишлари пайтида кул ва қолдиқлар кўлга оқиб тушди. Вақт ўтиши билан сув буғланиб, Натрон кўлида тузлар ва минералларнинг юқори даражада концентрациясига олиб келди. Таъкидлаш керакки, Натрон кўли унга тушмоқчи бўлган инсонлар учун жуда хавфли саналади.

Ҳозирги кунда Натрон кўли экологияси инсон фаолияти туфайли хавф остида қолмоқда: Танзания ҳукумати ва хорижий компаниялар кўл яқинида натрий карбонат қазиб олиш заводлари қуриш ҳамда кўл сувини тўғонлар орқали бошқа мақсадларда фойдаланиш лойиҳаларини илгари суришган. Бу эса кўлнинг сув балансини бузиб, сувнинг шўрлик даражасини ўзгартириши ва миллионлаб фламинголарнинг насл қолдириш маконини йўқ қилиб юбориши мумкин. Халқаро экологик ташкилотларнинг саъй-ҳаракатлари туфайли бу лойиҳалар ҳозирча тўхтатиб турилибди.

Аброр Зоҳидов