Қирғизистонда ҳам вояга етмаганларга ижтимоий тармоқлардан фойдаланишни тақиқлаш таклиф этилди

Болаларнинг интернетда назоратсиз қолиши, зарарли контент ва ижтимоий тармоқларга қарамлик хавфи дунёда янги чекловларни кучайтирмоқда

Қирғизистонда вояга етмаганларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини чеклаш ёки тақиқлаш масаласи муҳокама қилинмоқда. Бу ҳақда мамлакат маориф вазири Догдуркул Кендирбаева Жогорку Кенешнинг профиль қўмитаси йиғилишида маълум қилди.

Вазирнинг таъкидлашича, болалар ижтимоий тармоқларда катталар назоратисиз кўп вақт ўтказмоқда ва улар қандай ахборотни қабул қилаётганини назорат қилиш қийин.

«Болалар назоратсиз ҳолда ижтимоий тармоқларда ўтиришяпти. У ердан қандай маълумот олаётганини билмаймиз», — деди Кендирбаева.

Унинг сўзларига кўра, Қирғизистонда бу борада муайян тажриба ҳам бор. Хусусан, мактабларда дарс вақтида мобиль телефонлардан эркин фойдаланиш чекланган. Телефондан фақат айрим ҳолатларда, ўқитувчи назорати остида фойдаланишга рухсат берилади.

Вазир, айниқса, бошланғич синф ўқувчилари масаласига эътибор қаратди. Унинг қайд этишича, кичик ёшдаги болалар мактабда кунига тахминан уч соат бўлади, қолган вақтни эса уйда, жумладан, интернет ва ижтимоий тармоқларда ўтказиши мумкин.

Айни пайтда Қирғизистонда ижтимоий тармоқларни вояга етмаганлар учун тўлиқ тақиқлаш ҳақида якуний қарор қабул қилингани йўқ. Масала ўрганилмоқда ва муҳокама босқичида.

Қирғизистоннинг ташаббуси дунёда болаларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини чеклаш бўйича кучайиб бораётган чораларнинг навбатдаги мисоли бўлмоқда. Бу йўналишда энг кескин қадамни Австралия ташлаган. 2025 йил 10 декабрдан мамлакатда 16 ёшга тўлмаганлар қатор йирик ижтимоий тармоқларда аккаунт очиши ёки сақлашига йўл қўйилмайди. Чеклов Facebook, Instagram, TikTok, YouTube, Snapchat, X, Reddit ва бошқа платформаларга татбиқ этилган. Платформалар эса 16 ёшга тўлмаган австралияликларнинг аккаунтларига йўл қўймаслик учун «оқилона чоралар» кўриши шарт.

Шу сабабли Австралия 2025 йил декабрида вояга етмаганларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини мамлакат миқёсида ёш чегараси орқали чеклаган дунёдаги биринчи давлат сифатида қайд этилган.

Европада ҳам бу масала кун тартибига жадал кириб келмоқда. Норвегия ҳукумати ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш учун 16 ёшлик чегарани қонун билан белгилашни режалаштирган. Бунда ёшни текшириш масъулияти платформалар зиммасига юкланиши кўзда тутилмоқда. 2026 йил сентябрида Европа Иттифоқи ҳам болаларни онлайн ҳимоя қилиш бўйича янги ёндашувни таклиф қилди. Унга кўра, 13 ёшга тўлмаган болаларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини тақиқлаш, 13–15 ёшдагилар учун эса ота-она назоратини жорий этиш таклиф қилинмоқда. Шунингдек, платформалардан болалар учун хавфли ёки ўзига жалб қилувчи айрим функцияларни чеклаш талаб этилиши мумкин. Бу ҳозирча таклиф бўлиб, якуний қонун сифатида кучга кирган эмас.

Бундан ташқари, Франция, Греция, Австрия, Дания, Польша, Словения, Туркия каби қатор давлатларда ҳам болаларнинг ижтимоий тармоқларга киришини ёш бўйича чеклаш масаласи турли босқичларда кўриб чиқилмоқда.

Нега давлатлар бу чораларни кучайтирмоқда?

Бунинг асосий сабабларидан бири ижтимоий тармоқлар болалар учун нафақат ахборот ва мулоқот манбаи, балки турли хавфлар майдонига ҳам айланиб бораётгани.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти Европа минтақавий бюросининг маълумотларига кўра, 2022 йилда 44 та давлат ва ҳудудда ўтказилган тадқиқотда ўсмирларнинг 11 фоизида ижтимоий тармоқлардан муаммоли фойдаланиш белгилари аниқланган. Бу кўрсаткич 2018 йилда 7 фоизни ташкил этган. Муаммонинг яна бир жиҳати, кибербуллинг. Болалар интернетда ҳақорат, таҳдид, масхаралаш, ёлғон маълумот тарқатиш ва шахсий материалларни рухсатсиз тарқатиш каби ҳолатларга дуч келиши мумкин. ЮНИСЕФ ҳам болаларни интернетда зўравонлик, эксплуатация, зарарли контент ва шахсий маълумотларнинг бузилиши каби хавфлардан ҳимоя қилиш зарурлигини таъкидламоқда.

Ижтимоий тармоқларнинг болалар руҳий ҳолатига таъсири ҳам халқаро миқёсда ўрганилмоқда. АҚШ бош жарроҳи маслаҳатномасида ижтимоий тармоқлардан кунига уч соатдан ортиқ фойдаланадиган ўсмирларда айрим руҳий саломатлик муаммолари хавфи юқорироқ экани қайд этилган. Шу билан бирга, мавжуд илмий маълумотлар ижтимоий тармоқларнинг таъсири бир хил эмаслиги, контент, фойдаланиш шакли ва боланинг индивидуал хусусиятлари муҳим аҳамиятга эга эканини кўрсатади.

Давлатларнинг янги чоралари ижтимоий тармоқларни бутунлай ёпишдан кўра, болаларнинг ёшига қараб киришини чеклаш, ёшни тасдиқлаш, ота-она назоратини кучайтириш ва платформаларнинг ўзига масъулият юклашга қаратилмоқда.

Масалан, Австралия тажрибасида 16 ёшга тўлмаганлар учун чекловлар ижтимоий тармоқларнинг барчасига эмас, қонун билан белгиланган муайян платформаларга татбиқ этилади. Таълим, соғлиқни сақлаш, хабарлашув ва айрим бошқа хизматлар бундай чекловлардан мустасно. Шунингдек, Европа Иттифоқининг янги таклифи ҳам фақат ёш чегарасини белгилаш билан чекланмайди. Унда платформаларнинг алгоритмлари, «чексиз айлантириш» каби фойдаланувчини узоқроқ ушлаб туришга қаратилган функциялар, нотаниш шахсларнинг болалар билан алоқа ўрнатиши ва болаларга мос бўлмаган контентга кириш масалалари ҳам қамраб олинмоқда.

Шу тариқа, Қирғизистонда муҳокама қилинаётган ташаббус алоҳида ҳолат эмас. Австралиядан бошланган жараён ортидан Европа ва бошқа минтақаларда ҳам болаларнинг рақамли хавфсизлигини таъминлаш бўйича қонунчилик чоралари кучаймоқда. Бироқ халқаро тажриба шуни ҳам кўрсатмоқдаки, бундай чекловларни амалга оширишда ёшни ишончли аниқлаш, болаларнинг шахсий маълумотларини ҳимоя қилиш, таълим ва ахборот олиш ҳуқуқи ҳамда тақиқларнинг амалда қанчалик самарали ишлаши каби масалалар ҳам жиддий муҳокама қилинмоқда.

Феруза РАҲИМОВА,

Ishonch.uz