1

Eki turk eli – өzbek menen kыrgыz dostugu jөnүndө sөz bolgondo kөpchүlүk dostuk bay­lanыshtarыbыzdы belgilөөchү misal bul kүndөrүbүzdө joktoy, alыs өtmүshtү kыdыruuga tүshүp ketet. Tuura, jakыn tarыxta ar kanday okuyalar kүzөtүldү, natыyjada bul eki eldin boordoshtugu jөnүndө sүylөshtүn өzү orunsuz bolup kalgan ele. Birok tarыx degeni miң jыldardan beri birge jashap kele jatkan koңshu elderdin murdagы tүzүm ubagыndagы tүshүnүksuz pikirlerden turbayt.

Ooba, kechegi alataasir kүndөrүbүz bүgүnkү tarыxtыn kara bir kөlөnkөsү bolup kaldы. Birok uluu өtmүsh jana biyik kelechek aldыnda bul emne degen sөz?! Kala berse, biz kөrgөn toskoolduktar, kapachыlыk, өz ara ishenimsizdik emne sebepten bolgonu, bul ishter artыnda kanday kүchtөr turganы, alardыn maksattarы kanday ekendigin өtө jakshы baykadыk. Bul – өtө maanilүү faktor. Antkeni, elder өzүnүn kimdigin, өzdүgүn bilbese, aңday albasa, mыndan jamanы jok. Birok ata-babalardan kalgan bir eskerme bar, ayыptы jalaң gana chetten kыdыruu da adilettүүlүkkө jatpayt.

Maselege ushul kөz karash menen kөңүl bursak, mamileleribizdin solgundashuusunda bizdin da «salыmыbыz» bardыgыn kөrөbүz. Kee bir sыnchыlar өz ara mamilelerdin solgundashыnda ar eki tarpaptыn sayasыy elitalarы demilge kөrsөtүshkөnүn aytыshat. Misalы, kыrgыzыstandыk sayasatchы Emilbek Joroyev bir makalasыnda 2016 jыlga cheyin eki mamleket ortosundagы baylanыshtardыn toktop kalgandыgы artыnda ortodogu kelishpestik uzak sozulganы, bardыk tүrdөgү mamileler jүzөkү bolgonun jazat. Anыn pikirinche, kee bir orundarda jogorku jetekchiler ortosundagы bir-birin achыktan-achыk jaktыrbastыk, tuura emes bayanattar berүү abaldыn oorlashuusuna alыp keldi…

Emi bir oy jүgүrtүp kөrөlү, tili, dini, madaniyatы, tarыxы jana tagdыrы bir bolgon eki el, koңshu mamleketter kachanga cheyin ushunday jashoosu mүmkүn ele, anan dagы, mыndan kimge payda, kimge zыyan ele?

Azыr bul jөnүndө sөz aytmakchы emesmin. Men bir ilimpoz, dalay jыldardan beri sayasat menen baylanыshtuu insan katarы өzbek jana kыrgыz elderinin biri-birine bolgon meerimi, turuktuulugu jөnүndө sүylөmөkchүmүn. Elderibizdin ortosunda ushunday ak kөңүldүlүk bar, bul boordoshtuk bizdi bir-biribizge ar dayыm baylanыshtыrыp turat. Menin өzgөrbөs pikirim ushul – өzbek menen kыrgыzdы ech kim, ech kanday kүch biri-birinen ajыrata albayt. Bul – tarыxtыn sыnoosunan өtkөn chыңdыk!

Mыnday abaldardыn payda bolushunun, albette, sebepteri bar. Jakыn өtmүshtөgү «Kayra kuruu», «Achыktыk«, dep atalgan ishterdi bүgүn bardыk ele adamdar estey berbeyt. Murdagы tүzүmdүn talkalanыshы ubagыndagы «imperiya dalbasalыgы» uluttuk respublikalar elderinin bashыna өtө kөp kыyыnchыlыktardы keltirdi. Atap aytsak, өzbekstanda ushul zamandarda «өzbek ishi», «paxta ishi» degen ayыptoolor menen miңdegen adamdar repressiya kыlыndы, doomat jana jamandыktar uyushturulup, bizdin uluttu jaman attuu kыluuga achыk­chasыna bel baylashtы.

Ech esimden chыkpayt, dal oshol jыldarы murdagы borbordun sayasiy jarchыsы bolgon «Pravda» gazetasыnda (1988 jыl 13 fevral) dүynөgө ataktuu bolgon jazuuchu Chыңgыz Aymatovtun «Kayra kuruu, ashkerelik – amandыk daragы» («Perestroyka, glastnost – derevo vыjыvaniya») makalasы basыldы. Makalanыn mazmununa ыlayыk, murunku borbor tarabыnan sыgыmga, sayasыy repressiyaga tartыlgan Өzbekstan jana өzbek eli korgoosuna karatыlgan ele. Anda Aytmatov ushunday degen:

«Өzbek elinin mamleket үchүn kыlgan emgekterin bir-bir sanay bersek, bulardыn baarы bashыbыzdы iyip taazim etishibizge arzыyt. Өzbek madaniyatыnыn Orto Aziyaga tiygizgen taasirin uluu Vizantiya bayыrkы Ruska kөrsөtkөn taasiri menen teңdeshtirishibiz mүmkүn. Sovetke cheyin bolgon doorlordo jana sovet doorunda da Өzbekstan bizdin Chыgыshtagы sөzүbүz jana jүzүbүz bolup keldi. Jok, өzbek elinin taza jүzүnө ech nerse tak tүshүrө albayt!..».

Dal ushul sөzdөr өzbek basmasы jana adabiyatыnda makalalar, ilimiy ishter jana kөrkөm chыgarmalarda өtө kөp jolu sыymыk menen tilge alыnыp kelgen. Birok mыnday jarkыn sөzdөr kancha daңazalanbasыn, maanisin jogotpoyt, baasы tөmөndөbөyt.

2

Sөzүmdүn bashыnda ele aytkanыmday, men bul jolu global maseleler emes, jөnөkөy adamgerchilik, insandыk, chыnchыldыk, koңshulardыn biri-birine bolgon meerimi, achыk jүzdүүlүgү ortodogu abaldы kanday өzgөrtүrүp jiberishi jөnүndө kep kыlmakchыmыn. Atap aytsak, azыrkы abal – bүgүnkү eki el, eki mamleket turmushunda kүzөtүlүp jatkan dostuk mamilelerinin eң uluusu.

Prezident Shavkat Mirziyoyev ish bashtagan algachkы jыldarda Jыzak oblusu Dostuk rayonundagы Manas ayыlыn abad kыluuga kirishkenine kөpchүlүk taң kalgan, «Өzүbүzdүn kыshtaktarыbыzdan murda, emne үchүn Manas jaylu kыlыnыshы kerek» degender da bolgon. Negizinen etnikalыk kыrgыzdar jashoochu bul ayыl uzak jыldar «kөz jazdыmыnda» kalыp ketkeni baarbыzga belgilүү ele. Shavkat Mirziyoyevdin bүtkүl mamleket boyloy kulach jaygan «Abad kыshtak» programmasы emne үchүn al jaktan bashtalgandыgыn bүgүn kөpchүlүk tүshүnүp jetti. Өzbekstandыn jaңы jetekchisi bul demilgesi menen «Biz bir elbiz, bizdin tamыrыbыz bir» degen chыңdыktы basa belgiledi. Aytsak, sovet mezgilinde negizdelgen uluttuk ayыrmachыlыk kanday sayasat bolgondugun bүgүn baardыgыbыz jakshы tүshүnөbүz.

Aytsak, өzbek-kыrgыz – jalpы aymagыbыz elderinin tek gana ashkana madaniyatы biri-birin baylanыshtыrbayt. Eki el tagdыrыnыn uykashtыgыn, et menen tыr­maktay bir ekenin dagы bir misal menen dalildep keteli. Misalы, ishsizdik jana migranttar maselesi... Bilebiz, bul maselenin soңku 25 jыl boyu bir gana chechimi emgek migratsiyasы boldu. Mыndan da ooru chek aralar jana trans chek aralar, darыyalar aylanasыndagы maseleler ele. Alar өtө kыyыn, uzak jыldardan beri chechimin tappay sozulgan jumushtar ele.

Jыldan jыlga kыyыndashыp bara jatkan, eki taraptы da bargan sayыn өzүnүn ichine tartыp bara jatkanday bul «kara tүtүktүn» oozun bizge kim jaap, meseleni kim chechip beret ele? Ech kim! Bul үchүn birinchi kezekte aymaktagы sotsialdыk turmushtu өzgөrtүү kerek bolchu.

Ushunday kыyыn mezgilde Shavkat Mirziyoyevdin algachkы korkpos kadamdarы – chek ara, suu basseynderi jana darыyalardan paydalanuu, oshondoy ele ekonomikalыk, madaniy tarmaktardagы choң kөlөmdөgү өzgөrүүlөr, өz ara mamilelerde tыnchtыk jana ar taraptan jakshыlanunun tabыlbas kөrgөzmөsү iretinde kөpchүlүktү taң kaltыrganы bar sөz. Aytыlgan sөz tastыgы menen bolushu үchүn misaldar keltiremin: Kыrgыzstanda 2016 jыlы, bashkacha aytkanda, өzgөrүүlөrgө cheyin bolgon doordo өtkөrүlgөn sotsialdыk suroolordo katыshuuchu respondentter Өzbekstandы eң dos emes mamleketterden biri, dep eseptegen bolso, 2017 jыlkы suroolordo eң jakыn dos mamleketterden biri ekendigin aytыshkan. Өz ara baylanыshtardыn mыnday tez jakshыlanыshы jalaң gana elderibiz, el aralыk koomchuluk, jergiliktүү sayasatchыlar, erkin ekspertterdin da kөңүlүn tarttы. Misalы, jogoruda atыn keltirgenibiz kыrgыzstandыk ekspert Emilbek Joroyev өz makalasыnda mыnday jazat:

«2024 jыl 18-19 iyul kүndөrү Prezident Sadыr Japarov Өzbekstanga mamlekettik vizit menen keldi. Eki mamleket jetekchileri jana bashka katыshuuchular kelishimderdin tүrdүү bagыttarыna tiyishtүү 16 dokumentke kol koyushtu, өңүgүүnүn eң kerektүү azыrkы kezdegi turmush zarыlchыlыktarыn belgilep alыshtы.

Kыrgыz basmasы Prezident Shavkat Mirziyoyevdin eki mamleket mamilelerindegi konstruktivizm printsibin (win-win) achыk-aykыn belgilegen, «Bizge kүchtүү jana өңүkkөn koңshu – Kыrgыzstan kerek», degen sөzdөrү jөnүndө jazdы. Bul – jөnөkөy meymandostuk je urmat belgisi emes, eki boordosh mamlekettin chыnыgы dostuk mamileleri tastыgы iretinde kabыl alыndы. Bir mamlekettin gүldөp-jaynashы jana өңүgүshүnө aga koңshu jurtta da ushunday shartter bolgondo gana jetishүү mүmkүn».

3

Emilbek Joroyev Prezident Shavkat Mirziyoyevdin «Bizge kүchtүү jana gүldөgөn өlkө – Kыrgыzstan kerek» degen sөzү kыrgыz basыlmalarыnыn bash makalasыna aylanganыn aytыp, bir chыndыktы tastыktadы. Ooba, bul өzbek Liderinin jүrөgүnөn kaalagan, jүrөgүndө kүygөn niyeti bolchu. Bul kүchtүү kaaloo achыk aytыlbasa da, Manas ayыlыn өnүktүrө bashtaganda bүchүr achkan ele.

Jogoruda el aralыk respublika institutu tarabыnan 2017 jыlы Kыrgыzs­tanda өtkөrүlgөn kalktыn sotsialdыk pikiri suroosunda boordoshtorubuz Өzbekstandы eң dos mamleket dep baalaganыn 2024 jыlkы Olimpiada oyundarыnda da kөrүp өtө kubandыm. Eki kandash el biri-birinin sportchularыn dal өzүnүkүndөy koldop-kubattashtы, jardam berishti. Oshondo anыk kөrdүm – dostuk jana birimdik elderibizdin tamыrlarыnda, tagdыrыbыzda bar ekenin өtө tereң baykadыk.

4

Albette, bul sыyaktuu abaldar өz-өzүnөn bolo berbeyt. Mыnday tarыxыy missiyalardы ishke ashыra turgan insandar bolot. Tagdыr elderibizdin baktыna ushunday liderlerdi berdi. Biri-birin agam, inim dep mamile jүrүtүp jatkan Shavkat Mirziyayev jana Sadыr Japarov­torgo mыndan bashka jana kanday baa berish mүmkүn?!

Bir zamandarda «sen zorbu, men zor» iretindegi «birimdikter»den bүt kechken eki jetekchi mamleketteribizdin gүldөp jaynashыna, jakыn koshunachыlыk baylanыshtarыn bekemdeleshin fundamentin jaratыshtы desem jaңыlыshpaym. En negizgisi, өz ara urmat, keңeshүү jana jөnөkөylүk mamileleribizdi dagы da bekemdeyt.

Men elderibizdin sayasiy turmushun uzak jыldardan beri kүzөtүp kelemin jana bul mezgilde ilgeri bolbogon bir nazik masele kөңүlүmdү tartat: bizde koңshu mamlektter jetekchileri biri-biri jөnүndө өtө kem abaldarda jыluu pikirler bildirgen. Aytыlgan sөzdөr kөbүnchө sayasat je protokol үchүn bolgon. Mirziyayev menen Japarov ortosundagы mamilelerdi bolso aga-ini ortosundagы boordoshtuk mamilesi desek bolot. Misalы, ushul 2025 jыl bashыnda Sadыr Japarov Өzbekstanga keldi. Jurnalistteribiz «rasmiy» dep bayandagan bul vizit borbor – Tashkent je mamleketibizdin bashka choң shaarlarыna emes, Tashkent oblastыnыn Bostandыk rayonundagы «Amirsay» kurorttuk zonasыna boldu. Bul jerde eki mamleket jetekchileri jөnөkөy adamdarday, bashkacha aytkanda «sayasыy shtrixtersiz» oturup mayekteshkendikterin chagыldыruuchu surөttөr oshol kүnү basma jana sotsialdыk tarmaktarda jarыyalandы. «Galstuksuz jolugushu» jөnүndө ar eki mamleket koomchulugunda, koomdo kыzыguu menen sөz jүrүtүshtү. Sebebi, biz mыnday «vizitterdi» kөrbөgөn elek, kөzүbүz үyrөnbөgөn ele …

5

2021 jыl 28 yanvarda «Bi-bi-si»nin kыrgыz kыzmatы Sadыr Japarov menen mayekteshti. Korrespondenttin «Kыrgыzstanda sayasыy bashkaruu formasы alamashusunda sizdin Prezidenttik «jөndөmdүүlүgүңүz» avtoritardыk bashkaruuga aylanыp ketpeyt dep kүbөlүk bere alasыzbы» degen suroogo joop berip jatыp, Sadыr Japarov өz pikir jana karashtarыn bүgүnkү Өzbekstan jana anыn jetekchisi Shavkat Mirziyoyev jүrgүzgөn, alыp bara jatkan sayasatы misalыnda tүshүndүrүүgө araket kыldы:

– Bul ar bir adamdыn өzүnө baylanыshtuu – dedi al. – Mende avtoritardыk bashkaruunu ornotomun degen niyet jok, anday bolboyt da. Buga kүchүbүz da, mүmkүnchүlүgүbүz da jetet. Ubagы kelse, munun tastыgыn kөrsөtөr. Biz mыyzamchыlыk, adilet diktaturasыn ornotuuga ыlayыktuubuz. Kuday buyursa, munu ornotobuz. Buga misal iretinde koңshu Өzbekstandы aytыshыm mүmkүn. Al jerde өtkөn doordo kүchtүү diktatura bar ele. Munu bilgenbiz. Shavkat Miramanovich Mirziyoyev kelgenden kiyin diktaturanы alыp tashtap, mamleket eshigin achtы. Mыna, azыr choң өzgөrүүlөr bolup jatat. Egerde al kaalasa, ishin eski sis­tema boyuncha ulantыp ketse bolor ele. Birok al mыnday kыlbadы, mamleketti achtы. Koңshular jana alыs chet el mamleketteri menen dostuk birimdikti ornottu. Oshon үchүn da bүgүn Өzbekstanga investitsiya kirip, ekonomikalыk өsүү bolup, eldin turmushu jaңыlanыp jatat. Ushul sebepten da bardыgы adamdыn өzүnө baylanыshtuu dep oyloymun…»

6

Sөzүbүz bashыnda kыrgыzstandыk sayasыy serepchinin «.... kee bir orundarda jogorku jetekchiler (kыrgыz-өzbek) ortosundagы biri-birini achыktan-achыk jakshы kөrbөstүk abaldarы, jaңjalduu abaldardы chыyыr tartuusuna alыp kelgen...» degen sөzdөrdү bekerinen keltirgenim jok. Chыndыgыnda abal ushunday ele. Sayasыy elitalar ortosundagы suukchuluk sebep eki koңshu mamleket ortosunda bir kancha jыldar diplomatiyalыk baylanыshtar da үzүlүp kalganы chыnыgы sөz. Misalы, Өzbekstan bir ubak, tagыraak aytkanda 2010 jыldan 2013 jыlga cheyin Kыrgыzstanga өz elchisin dayыndabagan bolso, Kыrgыzstandыn Tashkenttegi elchilik ordu da 2010-2011 jыldarda bosh bolgon. Dal ushunday okuyalar jana Sadыr Japarovdun jakыnda «Bi-bi-si»ge bergen intervyusundagы Өzbekstan jana anыn Prezidenti jөnundөgү oy-pikirleri boordosh elder jana koңshu mamleketter arasыndagы mamileler kыska ubakыtta kanday өzgөrүp ketkendigin surөttөө үchүn jakshы misal bola alat dep oyloymun.

Өz ordunda meni bir nerse abdan kubandыrat, uluu jazuuchubuz Chыңgыz Aytmatov kөңүlүn kurchap algan өz ara, dostuk, tuugandыk jana aga-inilikke bolgon sүyүү otu bүgүn kalktarыbыz, elderibiz kөңүldөrүndө jalыnga aylanuuda.

Eң negizgisi, mыnday ishterde bardыgыbыzga mamleketteribiz jetekchileri Shavkat Mirziyoyev jana Sadыr Japarov­tor үlgү bolup kele jatыshat.

Kudratilla RAFIKOV,

sayasatchы