Рақамли чарчоқ – кўп вақтни экранлар қаршисида ўтказиш натижасида келиб чиқадиган руҳий толиқиш туридир. Ундан азият чекадиганларнинг кўпчилиги иш ва дам олиш вақти орасидаги фарқни деярли сезмайди. Доимий чарчаш, бош оғриғи, уйқучанлик каби бир қанча белгиларни сурункали ҳис этади.

Инглиз тилида «digital fatigue», «zoom fatigue» ёки «technology fatigue» каби номлар билан аталадиган рақамли чарчоқнинг келиб чиқиши ва олдини олиш бўйича интернет манбаларидан етарли билимга эга бўлиш мумкин. У, одатда, телефон, планшет, ноутбук ёки компьютер монитори, телевизор ва ҳоказоларга узоқ муддат қарашимиз натижасида юзага келади.

Энди ўйлаб кўринг, сиз сутканинг неча соатини экранларга қараб ўтказасиз?! Буни аниқлаш учун турли тадқиқотлар ўтказилган. 2025 йил бошидаги изланишлар натижасига кўра, бутун дунё бўйича одамлар кунига 6 соат 40 дақиқа вақтини экранларга қараб ўтказади. Бу эса инсон уйғоқ соатларининг 42 фоизига тенг (бутун жаҳон аҳолиси уйғоқ соатларининг ўртача статистикасига кўра).

Экрандан фойдаланиш вақти (Screen time) узайишининг инсон ҳаётига салбий таъсирлари сифатида қуйидагиларни келтириш мумкин:
– Аввало, кўзларнинг зўриқиши, кўриш қобилиятининг пасайиши ва бошқа муаммолар;
– Кайфиятнинг ўзгарувчанлиги, стресс, асабийлик, тез зерикиш, диққатнинг бузилиши кабилар.

Оқибатда кишида жиззакилик, сабрсизлик ва инжиқлик кучаяди.
Инсон кўзларига узоқ вақт таъсир этган нурлар уйқу сифатини бузади. Табиий ёруғликнинг камайиши, ухлашдан олдин экранларга узоқ вақт термулиш уйқу гармонлари етарли даражада ишлаб чиқарилмаслигига олиб келади. Қолаверса, бу қараш одамлар билан кам мулоқот қилиш, деганидир. Демак, зангори нурлар билан доимий яқинлик инсоннинг ижтимоийлашмаслиги, яъни реал муносабатларнинг виртуал муносабатларга кўчишига олиб келади.

Муаммонинг яна бир жиҳати бор. Сўнгги халқаро изланишлар натижасига кўра, экранлардан кунлик фойдаланиш вақтининг энг юқори кўрсаткичи Жанубий Африка Республикаси (ЖАР)га тўғри келар экан (9 соату 37 дақиқа).

Технологик ривожланиш анча юқори бўлган бошқа давлатларни кузатсак, Хитойда бу рақам 5 соату 35 дақиқа, Германияда 5 соату 28 дақиқа, Францияда 5 соату 23 дақиқа ва ҳоказо. Тилга олинган давлатларнинг иқтисодий, ижтимоий ва бошқа жиҳатлардан қай бири олдинда, қай бири орқада эканлиги аён. Биргина мисол, 2024 йилда Европа Иттифоқининг расмий статистика агентлиги (Eurostat) эълон қилишича, Германияда иш билан таъминланган аҳолининг 6,5, Францияда 8,3 фоизи камбағаллик чизиғидан пастда яшайди. Хитой эса аллақачон, 2020 йилда мамлакатда бундай қатлам бутунлай тугатилганини эълон қилганди. Жаҳон банкининг 2024 йилги маълумотларига қараганда, худди шу кўрсаткич экранларга тикилиб вақт ўтказиш бўйича статистиканинг энг юқори поғонасида турган Жанубий Африка Республикаси аҳолисининг 63 фоизига тенг. Яъни бу мамлакат аҳолисининг ярмидан кўпи камбағалликдан қутула олгани йўқ.

Рақамлардан қандай хулоса чиқариш кераклиги ўзингизга ҳавола. Зарур мақсадлар, иш, ўқиш, узоқдаги яқинларимиз билан алоқа ўрнатиш каби муҳим ҳолатлардан ташқари экран вақтини чеклаш, реал ҳаётда фаолроқ бўлиш, одамлар билан мулоқот қилиш ёки бирор касб-ҳунар, илм билан шуғулланиш нафақат сизнинг саломатлигингиз, балки бутун жамият, мамлакат ривожига таъсир қилади.

Афсуски, маълумотлар ҳамда таҳлилий мақолаларда юртимиз аҳолисининг ўртача экранлар қаршисида сарфланадиган вақти аниқ кўрсатилмаган. Аммо бугун кўпчилик, айниқса, ёшлар ўртасида телефон ўйинлари ва ижтимоий тармоқларга муккасидан кетиш авж олмоқда.
Атрофингиздаги телефон ва компьютерларга кўп вақтини сарфлайдиганларни бир кузатинг, уларда юқорида келтирилган рақамли чарчоқ аломатларини яққол сезасиз. Агар ўзингиз шундай муаммодан азият чекаётган бўлсангиз, ташвишланманг, бу борада аниқ ечимлар мавжуд. Бу нохуш ҳолатнинг олдини олиш учун иш ва ўқишдан бўш вақтимизни кўпроқ оила даврасида, музей, театрлар ёки бошқа кўнгилочар масканларда ўтказишимиз, фаол спорт турлари ёки бошқа севимли машғулотимиз билан шуғулланишимиз лозим. Қурилмалар бизни ўзига банди қилиб олмасин, улардан тўғри ва унумли фойдаланишни ўрганайлик!

Муҳаммадали ПЎЛАТОВ