2003 йил июнидан августигача Европада ғайриоддий ва ҳаддан ташқари юқори иссиқлик тўлқини кузатилди. Бу Европа тарихидаги энг ҳалокатли иқлим билан боғлиқ офатлардан бири бўлиб, 30 000 дан ортиқ одамнинг ҳаётига зомин бўлди (баъзи манбаларда қурбонлари сони 72 минггача етгани айтилади). Франция, Италия ва Швейцария каби давлатлар жиддий зарар кўрди, жумладан Франция 150 йил ичида мисли кўрилмаган иссиқлик даражасини бошдан кечирди.

Иссиқлик тўлқини июнь ва август ойларининг бошларида икки чўққисига чиқди. Юқори ҳарорат ва қурғоқчилик Португалияда ўрмон ёнғинларига, Альп тоғларида музликларнинг эриб кетишига, Италиядаги По дарёсида сув сатҳининг пасайишига ва бошқа муаммоларга олиб келди. Иқтисодий зарар сезиларли бўлиб, 13 миллиард АҚШ долларидан ошди. 2003 йил ёзи Европада 1540 йилдан бери энг иссиқ ёз, шунингдек, сўнгги 500 йил ичидаги энг жазирама йил бўлди. Жаҳон метеорология ташкилоти (ЖМТ) 2003 йил ёзида Франция, Германия, Швеция, Испания Қироллиги, Шимолий Италия ва Буюк Британия ва Шимолий Ирландия Бирлашган Қироллигида қайд этилган мутлақ максимал ҳарорат 1940-йиллардан бери ўрнатилган рекордлардан ошиб кетганини таъкидлади.

Ушбу экстремал иссиқлик ҳодисасига сабаб бўлган асосий метеорологик омиллар Азор тоғлари ва Ғарбий Африка интертропик конвергенция зонасининг аномал тарзда шимолга силжиши, тупроқ намлигининг етарли эмаслиги, денгиз юзаси ҳароратининг ошиши, атмосфера циркульяциясининг ўзгариши ва “иссиқлик ороли эффекти” эди. Бу омилларнинг биргаликдаги таъсири иссиқлик тўлқинининг интенсивлиги ва давомийлигини оширди. Бундан ташқари, олимларнинг илмий тадқиқотлари шуни кўрсатдики, 2003 йил баҳорида Тибет платосида қор қопламининг камайиши сирт исишининг кучайишига ва ўзига хос Россби тўлқинларининг пайдо бўлишига олиб келди. Бу тўлқинлар Евроосиё қитъаси бўйлаб тарқалди ва охир-оқибат Европа устида кучли юқори босимли тизимни яратди, бу эса булут қопламининг камайишига ва сирт радиациясининг кўпайишига олиб келди ва экстремал иссиқликнинг пайдо бўлишига ҳисса қўшди. Европа минтақасининг одатда салқин бўлиши, жазирама қарши тайёргарликнинг йўқлиги муаммони чуқурлаштирди.

Иссиқдан энг кўп жабр кўрган заиф гуруҳларга қариялар, болалар, сурункали касалликларга чалинган шахслар, ижтимоий-иқтисодий мавқеи паст бўлган одамлар, ижтимоий изоляция қилинган шахслар ва очиқ ҳавода ишлайдиганлар кирди. Энг кўп зарар кўрган мамлакат Францияда 1 августдан 20 августгача 14 802 та ортиқча ўлим қайд этилган, бу 1999-2002 йиллардаги шу даврдаги ўртача ўлим даражасидан 60 фоизга юқори эди. 75-94 ёшдагилар орасида ортиқча ўлим 70 фоизни, 95 ёшдан ошганлар орасида эса 120 фоизни ташкил этди. 2003 йилгача Европанинг аксарият мамлакатларида иссиқлик тўлқини ҳақида огоҳлантириш тизимлари ва фавқулодда вазиятлар режалари йўқ эди. Фақат Лиссабон (Португалия) ва Рим (Италия) да иссиқлик ҳақида огоҳлантириш тизимлари мавжуд эди. Масалан, Францияда метеорология хизмати 2003 йил 7 августда юқори ҳарорат ҳақида огоҳлантириш эълон қилди, аммо миллий даражада фавқулодда вазиятларга жавоб чоралари фақат 14 августда бошланди ва ҳаракатлар режасини бутун мамлакатга кенгайтириш талаб этиларди.

Иссиқлик тўлқини пайтида Италияда ҳарорат йилнинг шу даврида одатдагидан 6-10° юқори бўлди, Швейцарияда 200 йил ичидаги энг юқори ҳарорат қайд этилди. Португалиянинг жанубида максимал ҳарорат 48° га етди. Юқори ҳарорат ва қурғоқчилик жиддий занжирли реакцияларни келтириб чиқарди: Португалияда йирик ўрмон ёнғинлари содир бўлди, бу 431 000 гектар ерни ёки мамлакат ҳудудининг тахминан 5 фоизини вайрон қилди: Альп тоғлари музликлари муз массасини 5 фоиздан 10 фоизгача йўқотди ва музлаш чизиғи кўтарилди. Италияда қишлоқ хўжалиги ва саноат жиддий сув муаммосига дуч келди. Иссиқлик тўлқини фавқулодда вазиятларга чора кўриш тизимларини ишдан чиқарди, тиббий ходимлар етишмовчилиги кузатилди ва кўплаб мамлакатларда соғлиқни сақлаш муассасалари фаолиятида муаммоларга сабаб бўлди, бу эса ўлим сонини янада кўпайтирди. Қурғоқчилик ва иссиқлик туфайли Жанубий ва Марказий Европада ҳосилдорлик кескин тушиб кетди. Евроиттифоқ бўйлаб ғалла, маккажўхори ва мева ҳосили 10-20 фоизга камайди. Чорвачилик ҳам катта зарар кўрди: ем-хашак етишмовчилиги ва жазирама туфайли миллионлаб парранда ва қорамоллар нобуд бўлди.

Энг катта зарбага учраган Францияда иссиқлик тўлқини август ойида авж олди, ўшанда кўплаб одамлар, жумладан, ҳукумат вазирлари ва шифокорлар таътилда эдилар. Марҳумларнинг қариндошлари таътилга чиққани учун кўплаб жасадлар ҳафталар давомида йиғиб олинмади. Ўликхоналар тўлиб кетгани учун Париж яқинидаги музлаткичлар майдонлари жасадларни сақлаш учун ишлатилган. 2003 йил 3 сентябрь ҳолатига кўра, пойтахт ва унинг чекка ҳудудларида топилган 57 та жасад эгасиз қолган ва қариндошларининг иштирокисиз кўмилди. Ўлим ҳолатларининг кўплигини бир-бирига боғлиқ бўлмаган ҳодисаларнинг уйғунлиги билан изоҳлаш мумкин. Биринчидан, Францияда аксарият кечалар, ҳатто ёзда ҳам салқин бўлади ва натижада уйлар (одатда тош, бетон ёки ғиштли) кундузи жуда иссиқ бўлмайди ва кечаси минимал иссиқлик чиқаради, шунинг учун одатда кондиционер керак эмас. Иссиқлик тўлқини пайтида ҳарорат ҳатто кечаси ҳам рекорд даражада юқори бўлиб, нормал совутиш циклини бузди. Иккинчидан, ёлғиз яшовчи кекса одамлар илгари ҳеч қачон бундай кучли иссиқликни бошдан кечирмаган ва қандай муносабатда бўлишни билмас эдилар ёки иссиқлик туфайли ўзлари мослаша олмайдиган даражада заифлашган эдилар.

Иссиқлик тўлқини французларга ўлим хавфи одатда табиий ва ижтимоий омилларнинг мураккаб комбинациясидан келиб чиқишини кўрсатди. Тадқиқотлар иссиқлик тўлқинлари ҳаёт учун жиддий хавф туғдиришини кўрсатган бўлса-да, ўша пайтда Франция бундай табиий офатлардан етказилган зарарни минималлаштириш учун етарли чоралар ишлаб чиқмаган эди. 2003 йилги воқеалардан олдин, иссиқлик тўлқинлари мамлакатда жуда кам баҳоланган хавф эди.

Хулоса. 2003 йил ёзида содир бўлган воқеалар кўплаб шаҳарлар учун огоҳлантириш бўлиб хизмат қилди. Кейинги йили Франция ҳукумати миллий прогнозлаш ва огоҳлантириш тизимларига асосланган миллий иссиқлик тўлқини режасини ишлаб чиқди. Натижада, 2019 йилги иссиқлик тўлқини ва 2022 йилги иссиқлик тўлқини анча кам одамнинг ҳаётига зомин бўлди. Ўз вақтида огоҳлантириш хабарларини беришга қаратилган жиддий саъй-ҳаракатлардан ташқари, режа қариялар марказларида совуқ хоналарни яратиш ва қурилиш қоидаларига мувофиқ бино изоляциясини мажбурий қилиш каби чораларни ўз ичига олди. 2012 йилдан бери янги бинолар учун Франция қурилиш стандартлари иссиқлик тўлқинлари пайтида ҳимоя талабларини ўз ичига олган. Парижда парклар ва яшил майдонларни кенгайтириш иссиқлик муаммосига яна бир ечим бўлди.

Аброр Зоҳидов