Geophysical Research Letters журналида чоп этилган тадқиқотга кўра, дастур доирасида экилган кўчатлар табиий ўрмонлардаги дарахтларга қараганда тезроқ ўсади. Олимларнинг таъкидлашича, сунъий ўрмонлар атмосферадаги карбонат ангидрид концентрациясининг ортишига самаралироқ жавоб бериши мумкин. Бироқ, тадқиқотчилар бу ҳодисанинг сабаблари номаълумлигича қолишини тан олишади. Тадқиқотнинг бош муаллифи, Шенчжендаги Пекин университетининг ландшафт экологи Юҳанг Луонинг сўзларига кўра, сунъий ва табиий ўрмонлар ўртасидаги фарқлар қўшимча тадқиқотларни талаб қилади. Бу бундай кўчатлар углеродни қанчалик самарали ютиши мумкинлигини аниқлайди.

Буюк яшил девор лойиҳаси 1978 йилда бошланган ва 2050 йилга келиб якунланиши режалаштирилган. Унинг дастлабки мақсади чўлланишга қарши курашишдир, чунки Гоби чўли ҳар йили Хитойда 2600 квадрат километрдан ортиқ яйлов ва қишлоқ хўжалиги ерларини ўз домига тортади.

Дастур дастлабки босқичларида жиддий қийинчиликларга дуч келди. Оммавий экиш учун танланган кўплаб тез ўсадиган дарахт турлари маҳаллий иқлим шароитларига бардош бермади ва оммавий равишда нобуд бўлди. Шунга қарамай, хитойлик мутахассислар ўз ишларини давом эттирдилар ва ўрмонларни барпо этиш усулларини аста-секин такомиллаштирдилар. Натижада, лойиҳа нафақат омон қолди, балки кенг кўламли ўрмонларни тиклашнинг энг муваффақиятли намуналаридан бирига айланди. Бошқа мамлакатлардаги бир нечта шунга ўхшаш ташаббуслардан фарқли ўлароқ, иложи борича кўпроқ дарахт экишга уринишлар муваффақиятсизликка учраган, Хитой дастури аста-секин маҳаллий табиий шароитларга мослашди.

Хитойда нима экиш кераклиги ҳақидаги қарорлар стандарт шаблонга мувофиқ эмас, балки маълум бир жойнинг иқлимига асосланиб қабул қилинади. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти маълумотларига кўра, совуқроқ ва ўртача қурғоқчил зоналарда терак, тол, қарағай каби тез ўсадиган ва совуққа чидамли турлар экиш муҳим ҳисобланади. Иқлим қуруқроқ ва иссиқроқ бўлган жойларда сув танқислигига чидамли ўсимликларга урғу берилади: минтақанинг шарқий қисмида турли буталар ва қизилмия каби доривор ўсимликларни экадилар, марказий ва ғарбий, энг қурғоқчил ҳудудларда эса саксовул ва зайтун кўпроқ ўстирилади, уларнинг меваларини ҳам сотиш мумкин.

Чўлдаги қумга шунчаки кўчат суқиш ва сув қуйиш билан масала ҳал бўлмайди. Қумда экишдан олдин, силжиган қумлар аввал барқарорлаштирилади; акс ҳолда кўчатлар шунчаки учиб кетади ёки кўмилиб қолади. Шу мақсадда, 1957 йилда Нингхиадаги Шапоту тажриба станцияси “сомон панжара” технологиясини ишлаб чиқди: тахминан бир метрга бир метр ўлчамдаги сомон квадратлари қум устига ётқизилиб, катакчали нақш ҳосил қилади. Бу панжара қумнинг силжишини деярли 99,5 фоизга камайтиради ва мустаҳкам тупроқ қобиғининг ҳосил бўлишига имкон беради — шундан кейингина ўсимликлар катакларга экилади.

Қумга кўчат мустаҳкам ўтқазилгани билан суғориш муаммоси кўндаланг бўлади, шунинг учун иккинчи энг муҳим технология томчилатиб суғоришдир: у ёш кўчатларнинг илдизларига табиий ёғингарчиликка таянадиган даражада мустаҳкамланмагунча сувни аниқ етказиб беради. Сўнгги йилларда яна бир усул қўшилди: қуёш панеллари қумтепалар устига ўрнатилиб, тупроқдаги намликни сақлайдиган сояни таъминлайди ва томчилатиб суғориш насослари учун электр энергияси ишлаб чиқаради.

Бу иш нафақат давлат томонидан ёлланган ўрмончилар, балки маҳаллий фермерлар ва чўпонлар томонидан ҳам амалга оширилади: фақатгина Хитойнинг Ички Мўғулистон минтақасида 123 000 киши ободонлаштиришдан ортидан қўшимча даромад олди. Қўл меҳнати аста-секин технологияга йўл очмоқда: лойиҳа майдонларида сунъий йўлдош навигацияси ва чўлланишга қарши курашиш учун роботлар билан жиҳозланган экиш машиналари ишламоқда ва умуман тизим “осмон, космос ва ернинг интеграциялашган мониторинги” деб таърифланади, бу эса мутасаддиларга қаерга ва нима экишни ҳал қилишга ёрдам беради.

2009 йил ҳолатига кўра, “яшил девор” 13 та вилоятни қамраб олган бўлиб, тахминан 220 000 квадрат километр майдонни эгаллаган - бу Буюк Британия ҳудудига тенг майдон. Баъзи жойларда лойиҳа натижалари аллақачон аниқ кўриниб турибди: аҳоли ҳар куни уйларидан қумни тозалашга мажбур бўлган жойлар яшашга яроқли бўлиб қолди ва чанг бўронлари сезиларли даражада камайди. Тахминларга кўра, сунъий ўрмонлар йилига тахминан 200 миллион тонна қумни ушлаб туради.

Nature журналига кўра, лойиҳа қамраб олган ҳудудлардаги ўрмон қоплами 1978 йилдаги 5 фоиздан 2023 йилда 14 фоизгача ошди. Бу чанг бўронларини сезиларли даражада камайтирди ва Пекин каби шамол йўналишидаги шаҳарларда ҳаво сифатини яхшилади. Буюк яшил девор асосан чўлланишга қарши курашиш учун мўлжалланган бўлса-да, тадқиқотчилар бу ўрмонлар иқлим ўзгаришини секинлаштиришга қанчалик самарали ёрдам беришини ҳам ўрганишга ҳаракат қилишади.

“Сунъий ўрмонлар иқлим дастурларида кенг қўлланилади, аммо кўпгина глобал экотизим моделлари ўрмон турларини фарқламайди ва уларнинг ёш тузилишини етарлича ҳисобга олмайди. Биз учун бу омилларнинг углерод таъсирига қандай жавоб қилишини тушуниш муҳим эди, бу эса иқлим моделлари ва ҳисоб-китобларнинг аниқлигини ошириш учун муҳим”, дейди Юҳан Луо.

Тадқиқот учун олимлар сунъий йўлдош маълумотларидан фойдаланиб, дарахт соябони зичлигининг ўлчови бўлган барг майдони индексини таҳлил қилишди. Кейин натижалар Хитойдаги табиий ўрмонлар учун шунга ўхшаш маълумотлар билан таққосланди. Маълум бўлишича, инсон томонидан экилган ўрмонлардаги барг майдони табиий ўрмонларга қараганда 66 фоизга тезроқ ошган. Бу асосан ёш дарахтлар табиий равишда эски дарахтларга қараганда тезроқ ўсиши билан изоҳланади. Бундан ташқари, сунъий ўрмонларга одамлар мунтазам равишда ғамхўрлик қилади, табиий ўрмонлар эса ўз-ўзидан ривожланади.

Бироқ, ҳатто бир хил ёшдаги ва ўхшаш табиий шароитлардаги дарахтларни таққослагандан сўнг ҳам, антропоген ўрмонлар ҳали ҳам тахминан 4,6% тезроқ ўсиши аниқланди. Энг муҳим афзаллик дарахтлар 30-40 ёшда бўлганида кузатилди. Бу даврдан кейин ўсиш суръатлари кескин пасайди. Табиий ўрмонлар, аксинча, секинроқ ўсади, лекин анча узоқ вақт давомида барқарор ўсиш суръатини сақлаб қолади. Бу уларни узоқ муддатли углерод ютгичларини самаралироқ қилади.

Хитой яратаётган мазкур йирик эколойиҳа тажрибасидан Ўзбекистон ҳам фаол фойдаланмоқда. Мамлакатимизда ҳам бир неча йиллар аввал Орол денгизининг қуриган тубини яшил ўрмонга айлантириш ишлари бошланди. Бу янги Оролқум саҳросидаги чанг ва туз бўронларига қарши курашишда энг самарали усуллардан бўлиб қолмоқда.

Аброр Зоҳидов

Ishonch.uz