Борис Ельцин 1931 йил 1 февралда Урал (ҳозирги Свердловск) вилоятининг Талицкий туманидаги Бутка қишлоғида туғилган. Унинг отаси Николай Игнатевич дурадгор, онаси Клавдия Василевна эса тикувчи бўлиб ишлаган. Унинг иккала бобоси Игнатий Ельцин ва Василий Старигин 1930 йиллардаги оммавий коллективлаштириш пайтида мулклари тортиб олинди ва сургун қилинди. Игнатий Ельцин 1936 йилда Урал вилоятининг Надеждинск (ҳозирги Серов) шаҳрида сургунда вафот этди. 1934 йилда Николай Ельцин ва унинг укаси Адриан сохта айблов билан ҳибсга олиниб, советларга қарши фаолиятда айбланиб, уч йилга озодликдан маҳрум қилинди. У жазони Дмитров ахлоқ тузатиш меҳнат лагерида ўтаган ва у ерда Москва-Волга канали қурилишида ишлаган. 1936 йилда Николай муддатидан олдин озод қилинди. Хуллас, бўлғуси Россия президентининг ота-боболари қатағон зулмини татиб кўрган эдилар.

Борис Ельцин 1949 йилда ўрта мактабни тугатгандан сўнг, Киров номидаги Урал политехника институтининг (ҳозирги Урал федерал университети) қурилиш факультетига ўқишга кириб, саноат ва фуқаролик муҳандислиги мутахассислигини олди. Институтда ўқиётган пайтида у нафақат ўқишда, балки спортда ҳам ажойиб натижаларга эришди, СССР волейбол чемпионатида қатнашди ва кейинчалик институтнинг аёллар волейбол жамоасига мураббийлик қилди.

Ельцин 1961 йилда КПССга аъзо бўлди. Ўша пайтда Свердловск партия ташкилотининг иккинчи котиби бўлган Яков Рябовнинг таклифига биноан, у 1968 йилда партияга Свердловск вилоят КПСС қўмитаси қурилиш бўлими бошлиғи лавозимига ўтказилди. 1975 йилда у Свердловск вилоят КПСС қўмитаси котиби этиб сайланди ва минтақанинг саноат ривожланиши учун масъул бўлди. 1976 йилда Борис Николаевич Свердловск вилоят КПСС қўмитасининг биринчи котиби лавозимини эгаллади ва Москвага кўтарилган Яков Рябовнинг ўрнини эгаллади. 1981 йилда партиянинг 26-съездида Ельцин КПСС Марказий Қўмитаси аъзоси бўлди. 1978 йилдан 1989 йилгача у СССР Олий Кенгаши депутати (Иттифоқ Кенгаши аъзоси) бўлган.

Ельцин раҳбарлиги даврида Свердловск вилояти мамлакатнинг етакчи минтақаларидан бирига айланди, бу ерда уй-жой ва саноат қурилиши фаол ривожлантирилди ва транспорт инфратузилмаси яхшиланган. 1985 йилда Михаил Горбачёв ҳокимият тепасига келганидан сўнг, бу партиянинг юқори номенклатурасини қайта тузишни талаб қилди, натижада Борис Ельциннинг фаолияти гуллаб-яшнади. 1985 йил апрел ойида партия Марказий Қўмитасининг ташкилий, партия ишлари ва мафкура бўйича янги котиби Егор Лигачевнинг тавсияси билан у Марказий Қўмитанинг Қурилиш бўлими мудири, июль ойида эса қурилиш бўйича котиби бўлди. 1985 йил декабр ойида Горбачёвнинг ташаббуси билан партиянинг Москва шаҳар қўмитаси биринчи котиби этиб тайинлади.

1987 йил 21 октябрда Борис Ельцин КПСС Марказий қўмитаси пленумидаги нутқида кутилмаганда партия раҳбарияти ва қайта қуриш суръатини танқид қилиб, янада кескин ислоҳотларни талаб қилди. Шу аснода Горбачёв-Ельцин қарама-қаршилиги вужудга келишига замин ҳозирланди. Ельциннинг кескин чиқишлари унинг халқ орасида машҳурлигининг кескин ошишига олиб келди. 1988 йил ёзида Ельцин 19-партия конференциясига делегат этиб сайланди, у ерда минбардан мамлакат раҳбарияти ва партияга кескин ҳужум қилди. 1989 йилда СССР халқ депутатлари учун биринчи сайловларда Борис Ельцин рақибини осонгина мағлуб этди ва 90 фоиздан ортиқ овоз олди. СССР халқ депутатларининг биринчи съездида (1989 йил май-июн) у СССР Олий Кенгаши аъзоси ва биринчи совет қонуний парламент мухолифати бўлган Минтақалараро депутатлар гуруҳининг бешта ҳамраисларидан бири бўлди. 1990 йил май ойида РСФСР Халқ депутатлари Биринчи Конгресси йиғилишида Ельцин РСФСР Олий Кенгаши раиси этиб сайланди.1990 йил 12 июнда Ельциннинг ташаббуси билан РСФСР Давлат суверенитети тўғрисидаги декларацияни кўпчилик овоз билан қабул қилинди ва унда Россия республика қонунчилигининг Иттифоқ қонунчилигидан устуворлиги эълон қилинди.

Россиянинг Давлат суверенитети Декларацияси қабул қилинганидан роппа-роса бир йил ўтгач, 1991 йил 12 июнда Ельцин умумхалқ сайловларида Россиянинг биринчи президенти этиб сайланди (у 57 фоиздан ортиқ овоз олди). 1991 йил 19-21-август кунлари бўлиб ўтган август воқеаларида ўзини Фавқулодда вазиятлар бўйича давлат қўмитаси (ГКЧП) деб эълон қилган, мамлакатда ҳокимиятни эгаллаб олишга ва янги Иттифоқ шартномасини имзолашга халақит беришга уринган гуруҳга қаршилик қилди. Айнан шу пайтда Ельцининг кўчага чиқиши унинг обрўсини кўтариб юборди.

Россия президентининг энг баҳсли ва тарихий қарорларидан бири 1991 йилда Беловеж битимларини имзолагани саналади. Ельцин ушбу ҳужжатни имзолаши билан амалда СССР умрига қўйилган улкан нуқта бўлди. Дастлаб, у Горбачёв ташаббуси билан янги иттифоқ шартномасини қўллаб-қувватлаган, аммо иш чигаллашиб боравергач, собиқ иттифоқни тарқатиб юбориш бўйича шартномани имзолади. Ельциннинг бу қарори ҳали-ҳануз коммунистлар ва советпараст кучлар томонидан кескин танқиб қилиб келинади.

Аммо янги Россия раҳбари сифатида Борис Николаевичнинг фаолиятини мақтаб бўлмайди. Ельциннинг 8-9 йиллик ҳукмронлиги иқтисодий инқирозлар, демографик қулаш, жиноятчиликнинг кучайиши ва бошқа салбий омиллар билан эсда қолди. Кўпчилик унинг битта асосий ижобий хислатини эслайди: Россияда унинг даврида сўз эркинлиги ва демократия нисбатан қарор топгани айтилади. Давлат телеканаллари ҳатто президентнинг ўзини бемалол ҳажв қилиб кўрсатувлар тайёрлар эди.

Борис Ельциннинг дастлабки президентлик муддатининг биринчи ярми 1992-1993 йилларда Олий Кенгаш раҳбарияти, хусусан, унинг раиси Руслан Хасбулатов атрофида бирлашган муросасиз сиёсий мухолифат билан узоқ давом этган қарама-қаршиликда ўтди. 1993 йилда, Ельцин билан жанжаллашгандан сўнг, вице-президент Александр Руцкой ниҳоят мухолифатга қўшилди. 1992-1993 йилларда қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятлар ўртасидаги кескин можаро, баъзан “икки ҳокимият инқирози” деб аталади, расмий равишда янги Россиянинг конституциявий тузумидаги туб қарама-қаршиликлардан келиб чиққан.

Борис Ельциннинг биринчи президентлик муддатининг иккинчи ярмидаги асосий воқеа Биринчи Чечен уруши (1994 йил декабрь - 1996 йил август) бўлди. Ўша пайтдаги президент администрацияси раҳбари Сергей Филатовнинг сўзларига кўра, президентни 1994 йил ноябрь ойида Хавфсизлик Кенгаши йиғилишида ички ишлар вазири Виктор Ерин ва миллатлар ва минтақавий сиёсат вазири Николай Егоров исёнкор республикага қўшин юбориш тўғрисида қарор қабул қилишга кўндиришган. Аммо Россия урушда муваффақият қозона олмади. Биринчи чечен уруши 1996 йил 31 августда Хасавюрт битимларининг имзоланиши билан якунланди, унга кўра урушаётган томонлар дарҳол ҳарбий ҳаракатларни тўхтатдилар, федерал қўшинлар Чеченистондан чиқиб кетди ва унинг ҳуқуқий мақоми масаласини ҳал қилиш 2001 йилгача қолдирилди.

Шу даврга келиб сиёсий ҳаётда коммунистлар яна кучая бошлади. 1996 йилги президентлик сайловлари давомида сиёсий кучлар Ельцин атрофида бирлашиб, мамлакатда коммунистик реваншнинг олдини олишга қарор қилишди. Сайловнинг иккинчи босқичи 1996 йил 3 июлда бўлиб ўтди ва Ельцин деярли 54 фоиз овоз билан ғалаба қозонди.

Аммо сиёсий ғалаба ортидан унинг соғлиғида катта муаммо пайдо бўлди: икки босқичли овоз бериш оралиғида, 1996 йил 26 июнда Борис Ельцин бешинчи марта юрак хуружига учради, бу ҳақда оммага эълон қилинмади. 1996 йил ноябрь ойида Россиянинг биринчи президенти очиқ юрак операциясини - коронар артерия операциясини ўтказди. Жарроҳлик амалиёти муваффақиятли ўтди, аммо Борис Николаевич узоқ ва машаққатли тикланишни бошдан кечирди ва аввалги иш тартибига қайта олмади.

1998 йил март ойида Виктор Черномирдин ҳукуматининг тўсатдан истеъфога чиқиши ва 1998 йил август-сентябр ойларидаги иқтисодий ва сиёсий инқироздан сўнг, мамлакатда бир қатор бош вазирлар бўлди. 1998 йил августидан 1999 йил августигача Россияда бешта бош вазир (шу жумладан, 1998 йил 23 августдан 11 сентябргача бўлган бош вазир вазифасини бажарувчи Виктор Черномирдин) бўлган, уларнинг ҳар бирини Борис Ельцин потенциал ворис деб ҳисоблаган.

Ельцин даврида Россиянинг ташқи сиёсати ҳам ўзига хос бўлди. Мамлакат ҳали заиф эди, Россия президенти Ғарб билан келишишга уринди. НАТОнинг кенгайиши ва Югославия воқеаларига оғзаки қаршилик билдирилса ҳам, амалда Москва ҳеч қандай чора кўра олмади. 1994 йилда Украинага ҳужум қилмаслик шарти билан Киевга тегишли ядро қуроллари Россияга олиб кетилди. Аммо 2014 йилда Қрим аннекция қилинди ва Ельцин даврида имзоланган ҳужжат амалда бузилди.

Унинг фаолиятидаги энг кескин қарорларидан бири аср охиридаги истеъфо саналади. 1999 йил 31 декабрь куни пешинда, Россия фуқароларига Янги йил табриги пайтида Ельцин кутилмаганда муддатидан олдин истеъфога чиқишини эълон қилди ва бош вазир Владимир Путинни давлат раҳбари вазифасини бажарувчи этиб тайинлади.

Бу даврга келиб, Ельцин анча қариб қолган, унинг рейтинги ҳам кескин тушиб кетганди (ҳатто уни бор-йўғи аҳолининг 2 фоизи қўллаб-қувватлагани айтилади). Россия раҳбари президентликдан кета туриб, халқдан узр сўради. “Кўпгина орзуларимиз амалга ошмади. Бизга оддий туюлган нарсалар ниҳоятда қийин бўлиб чиқди... Бир сакрашда, бир зарбада кулранг, турғун тоталитар ўтмишдан ёрқин, бой, маданиятли келажакка сакрашимиз мумкинлигига ишонган одамларнинг умидларини оқламаганим учун узр сўрайман...Муаммолар жуда мураккаб бўлиб чиқди”, деган эди у ўз нутқида.

2000 йилдан кейин Россиянинг биринчи президенти фаол сиёсатдан четлашди ва умрининг сўнгги йилларини оиласига бағишлади. Борис Ельцин 2007 йил 23 апрелида Москвадаги Марказий клиник шифохонада 76 ёшида прогрессив юрак-қон томир етишмовчилиги ортидан содир бўлган юрак хуружи туфайли вафот этди.

Аброр Зоҳидов