Мустақиллигимизнинг 35 йиллиги юртимиз ҳақида билдирилаётган ҳар бир самимий фикр, айниқса, уни хорижлик олим ва тадқиқотчи нигоҳидан эшитиш алоҳида аҳамият касб этади, бироқ мамлакатимизда туғилмаган, биз билан қариндошлик ёки бошқа яқин алоқалари бўлмаган инсоннинг Ўзбекистон ҳақидаги кузатишлари, унинг кечаги ва бугунги юртимизга берган баҳоси ўзига хос таассурот уйғотади.

Тошкент давлат юридик университетида фаолият юритаётган япониялик тадқиқотчи, юридик фанлар доктори Рикия Дозононинг Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллиги муносабати билан ёзган мулоҳазаларини ўқиб, журналист сифатида менда ҳам илиқ ва самимий таассуротлар уйғонди. Айниқса, унинг 13 йил аввалги Тошкент билан бугунги Тошкентни таққослаши, мамлакатимизнинг тараққиёт йўлига хорижлик олим сифатида берган баҳоси, илм-фан ва таълимнинг жамият келажагидаги ўрни ҳақидаги фикрлари эътиборимни тортди.

Унинг сўзларида Ўзбекистонни шунчаки меҳмон ёки сайёҳ кўзи билан эмас, балки йиллар давомида бу ерда яшаган, тадқиқ қилган, талабаларга дарс берган ва мамлакатимиз тараққиётини ўз ҳаётининг бир қисми сифатида кузатган олимнинг муносабати акс этган. Шу жиҳатдан, унинг мулоҳазалари мустақиллигимизнинг 35 йиллик йўлига яна бир — хорижлик тадқиқотчи нигоҳидан назар ташлаш имконини беради.

Қуйида япониялик олим Рикия Дозононинг Ўзбекистон, унинг ўтмиши, бугуни ва келажаги ҳақидаги тўлиқ мулоҳазаларини эътиборингизга ҳавола этамиз.

Мен ва Ўзбекистон: ҳаммаси қандай бошланган

Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллиги муносабати билан хорижлик тадқиқотчи сифатида бугунги ўйларимни бўлишмоқчиман. Гапни ўтмишдан бошлаб, бугун ва келажак томон давом эттираман. Аввало, нега ҳозир айнан шу ерда — Тошкентда эканимни айтиб бермоқчиман. Ахир мен Ўзбекистонда туғилмаганман, оилам ва қариндошларим орасида ҳам бу мамлакат ёки ўзбеклар билан боғлиқ ҳеч ким йўқ.

Ўзбекистонга илк бор 2013 йил июнида келганман. Ўша пайтда Япониядаги Нагоя университетида ўқитувчи эдим ва Тошкент давлат юридик университети қошидаги Япон ҳуқуқини тадқиқ этиш марказида ишлаш учун юборилгандим. Қизиғи шундаки, бу ерга боришим маълум бўлгач, бир муддат Тожикистонга бораман ва атрофдагиларга ҳам шундай деганим эсимда. Ҳозир ўйласам, бу ақл бовар қилмайдиган хато эди.

Бироқ Ўзбекистонга ишлаш учун келаётган мен ҳам мамлакат ҳақида шунчалик кам тасаввурга эга бўлган эканман, кўплаб японларнинг, эҳтимол, дунёнинг бошқа жойларидаги одамларнинг ҳам «Ўзбекистон қаерда жойлашган?» деб сўраши тушунарли ҳолат эканини тан олиш керак, деб ўйлайман.

Бундан 13 йил аввал Тошкентга илк бор келганимдаги таассуротлар ҳамон ёдимда. Паспорт назоратида навбат деган нарса йўқ эди: юзлаб одам бир-бирини итариб, зўрға ўтишга уринарди. Шу босқичнинг ўзидаёқ кучимнинг ярми кетарди. Кейин багажни кутиш бошланарди, аммо у келай демасди. Сўнг божхона: ҳар бир кишининг ёнидаги пули текширилар, чемодани очиб кўриларди. Ҳаммасига уч соатдан кўпроқ вақт кетарди.

Шунга қарамай, бу ҳолат мени унча ҳайратга солмаган. Гап шундаки, ўша пайтда аллақачон 38 ёшда эдим ва озми-кўпми ҳаётий тажриба орттиргандим. Хорижга илк сафарим 2001 йилда, 26 ёшимда, Покистонга бўлган. Ўшанда, албатта, кўп нарсадан ҳайратланганман. Ўзбекистонга келишимдан олдин эса 2010 йилдан бошлаб тадқиқот ишлари билан Кенияга қатнардим. Ишлар ҳамма жойда ҳам тез ва силлиқ кечавермаслигини аллақачон билардим.

Кейинги икки йилдан ортиқ вақт давомида Миробод ва Мирзо Улуғбек туманларида яшаб, ҳар куни Скверга қатнадим. Ҳозир эсласам, ўша пайт Ўзбекистон мустақиллигининг 22 йиллиги эди. Шаҳар кўчаларида совет даврининг нафаси ҳали ҳам сезилиб турарди. Бинолар ҳам, автомобиллар ҳам, одамлар ҳам Японияда юрган пайтимда Совет Иттифоқи ҳақида шаклланган тасаввуримга айнан мос эди. Ҳатто мен ҳам қандайдир соғинчни ҳис қилган эканман, Ўзбекистонда узоқ йиллардан бери яшаётганлар учун бу туйғу янада кучли бўлса керак.

Мен каби 1974 йилда туғилган японлар авлоди учун Совет Иттифоқи образи, очиғини айтганда, унчалик ижобий эмасди. Аслида бу образни Япониядаги оммавий ахборот воситалари ва таълим шакллантирган эди. Бироқ собиқ Совет Иттифоқининг йирик шаҳарларидан бири бўлган Тошкентда яшаб кўргач, ўша қора-оқ, икки ўлчамли тасвир ўрнини рангли, уч ўлчамли манзара эгаллади.

Бу ерда узоқ яшаган сари, баъзан турли муаммоларга ҳам дуч келасан. Аммо бундай ҳолатлар инсоннинг дунёқараши ва фикрлаш доирасини кенгайтиришга ёрдам беради. Бу ерда ҳам, дунёнинг бошқа жойларидаги каби, шунчаки кундалик ҳаётини бахтли ўтказишни истаган одамлар яшарди, холос.

35 йиллик йўлдан сўнг: бугун

1991 йилда газеталарда пайдо бўлган «Совет Иттифоқи парчаланди» деган сарлавҳа ўша пайтда олий мактабнинг иккинчи йилида ўқиётган мени ҳам қаттиқ ларзага солган. Мен жаҳон тарихидаги катта бурилишни илк бор бевосита кўриб, замон ўзгараётганини ҳис қилганман. Япония ва японлар 150 йилдан зиёд вақт давомида Россия империяси ва Совет Иттифоқидан хавфсираб келган. Бир неча урушдан сўнг ҳам бу давлат билан доимо эҳтиёт бўлиш керак бўлган куч сифатида қабул қилинган. Социализм эса кўплаб японлар учун тушунарсиз ҳодиса бўлиб қолаверди.Мени бошқа савол қизиқтирарди: нега шунча одам социализмга берилди ва натижада улкан давлат барпо бўлди? 22 ёшимда магистратурага кирганимдан сўнг қарийб тўрт йил давомида ҳар куни Карл Маркс асарларини немис тилида ўқидим. Тадқиқотчи сифатидаги йўлим айнан шундан бошланди. Муайян динга эътиқод қилмайдиган япон бўлсам-да, ўзим ҳам сезмай Маркс ғояларига бутунлай маҳлиё бўлиб қолдим.

35 йил — боланинг улғайиб, жамиятни етаклайдиган етук инсонга айланиши учун етарли вақт. Давлат учун ҳам шундай дейиш мумкин. Япониянинг тарихига назар ташласак, 1867 йилдаги инқилобдан сўнг мамлакат давлат сифатида омон қолиш учун жон-жаҳди билан курашиб, ярим асрдан ортиқ вақт давомида кўплаб ички низолар ва урушларни бошдан кечирган.

Табиийки, инсон ҳуқуқлари иккинчи ўринга сурилган, қонун устуворлиги эса фақат шаклан мавжуд эди. Фуқаролар давлат раҳбарларининг буйруғи билан жанг майдонларига юборилган ва кўплаб инсонлар ҳалок бўлган. Аслида давлат ва жамият шахснинг эркинлиги ҳамда ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун мавжуд бўлиши керак. Аммо инсоният тарихида бунинг мутлақо тескариси ҳам юз берган: шахснинг ўзи давлат ва жамият учун жонини фидо қилган.

Мен — тадқиқотчиман. Бугун Тошкент давлат юридик университети жамоасига қабул қилиниб, илмий изланиш эркинлигига эга бўлганимдан миннатдорман. Тадқиқотни давом эттириш ва унинг натижаларини таълим орқали кейинги авлодга етказиш инсоният учун ниҳоятда муҳимдир.

Нега кўплаб мамлакатларда илм-фан, яъни тадқиқот эркинлиги тан олинади — шу ҳақда ўйлаб кўриш керак. Инсоннинг умри бир кун тугайди. Илмий билимлар эса даврлар оша яшаб, инсоният тараққиётига хизмат қилишда давом этади. Тадқиқотчиларни етиштириш — замонавий давлатнинг ажралмас вазифаси. Тарихга кенгроқ назар ташласак, фойдасиз тадқиқот бўлмайди.

Ўзбекистоннинг 35 йил давомида босиб ўтган йўлининг кўп жиҳатларини билмайман. Аммо бугун бу жамият қонун устуворлиги, тадқиқот ва таълимни давлат қурилишининг асосига қўйишга ҳамда дунёга фахр билан кўрсата оладиган мамлакат барпо этишга интилаётганини ҳис қиламан.

Бугун Ўзбекистонда яшаётган хорижлик тадқиқотчи сифатида мен, бу йўл ҳали давом этаётган бўлса-да, дунёда етакчи ўрин тутадиган давлат ва жамият барпо этишга интилаётган Ўзбекистонни ҳурмат қиламан. Тадқиқот ва таълим соҳасида бу жараёнга оз бўлса-да ҳисса қўша олсам, дейман.

Кейинги 35 йил, ундан кейинги 50 ва 100 йил: келажак

Бугун, 2026 йилда мен 52 ёшдаман. Тадқиқотчилик фаолиятим ҳам аста-секин ўзининг пишиб етилган, якунловчи даврига яқинлашмоқда. Япон эркакларининг ўртача умр давомийлиги қарийб 81 йил. Шундай экан, Ўзбекистон мустақиллигининг 70 йиллигини кўришим қийин бўлиши мумкин.

52 ёшимда Ўзбекистонга кўчиб келишга қарор қилиш мен учун катта қадам эди. Тўғри, бу ерда илгари ҳам яшаганман. Шунга қарамай, 13 йил олдинги давр билан солиштириб, бу жамият бундан кейин қандай ўсишини ўз кўзим билан кўришни истадим. Энг катта туртки эса тадқиқотчи сифатида Ўзбекистон тараққиётига қандайдир ҳисса қўша олишим мумкинлиги ҳақидаги ўй бўлди.

Мен бино ёки йўл қура олмайман, улкан сармоя ҳам кирита олмайман. Қўлимдан келадигани — тадқиқот ва таълим.

Тадқиқот ва таълимнинг кучи бундан кейин давлат ва жамият нуфузини албатта юксалтиради. Ўзбекистонда бунинг учун улкан салоҳият борлигига ишонаман. Бу ерда ёшлар кўп, мамлакат эса Марказий Осиёнинг қоқ марказида жойлашган. У бой тарих ва маданиятга эга, замонавий даврда социализм тажрибасини ҳам бошдан кечирган.

Давлат ва жамиятнинг келажагини бир инсон ўзи белгилай олмайди. Аммо ҳеч бўлмаганда уларнинг ривожини тилаш ва шу ният билан яшаш мумкин. Тадқиқотчи ва педагогнинг таъсири чекланган. Шундай бўлса ҳам, бундай ниятлар кўпайса, давлат ҳам, жамият ҳам албатта фаровонлашади.

Менинг мутахассислигим — «ҳуқуқ социологияси». Бу йўналиш фақат давлат чиқарган қонунларни эмас, балки жамият ичида яшаётган турли «жонли ҳуқуқ»ни ўрганади. Ростини айтсам, бу изланишни қанча давом эттирмай, уни ўзим учун ҳеч қачон тўлиқ якунланган деб ҳисоблай олмайман. Балки у 35 йилдан кейин, балки 50 ёки 100 йилдан сўнг асқатар. Мен фақат бир кун келиб кимгадир фойдаси тегишини истайман.

Инсоният тарихини шу кунгача бунёд этиб келган мендан аввалги тадқиқотчилар ҳам, ишонаманки, худди шундай ўйлаган.

Турли тасодифлар мени 13 йил аввал Ўзбекистонга олиб келган эди. Мана, орадан 13 йил ўтиб, мен яна шу ердаман. Яна 13 йилдан кейин ҳам Ўзбекистонда бўламанми — ҳозирча билмайман. Бугун эса тадқиқотчилик фаолиятимнинг муҳим, якунловчи босқичида айнан шу ердаман.

Ўн уч йил аввалги талабаларим ҳозир нафақат тадқиқот ва таълимда, балки амалиётда ҳам катта натижаларга эришмоқда. Бундан беҳад қувонаман. Мен ҳам улардан ортда қолмаслигим керак, деб ўйлайман. Шу билан бирга, бугунги ҳамкасбларимнинг ёшлигига ҳавас қилмай иложим йўқ. Мен бу жамиятни ва бу ерда яшаётган одамларни яхши кўраман. Тараққиёт нима ўзи? Тадқиқотчи нима қила олади? Ҳар куни шу саволларни ўзимга бераман. Балки тадқиқотчининг иши ҳам шудир.

Мендан хорижлик олим сифатида бошқача нигоҳ ва тажриба кутилаётганини биламан ва бу умидни қўлимдан келганча оқлашни истайман. Айни пайтда, Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллигини қарши олаётган шу кунларда олий мактабнинг иккинчи йилида ўқиган пайтимдаги ўзимни ҳам эслайман.

Бугун менга тадқиқот олиб бориш ва таълим бериш имконияти яратилганидан чин қалбимдан миннатдорман. Гапларим бироз тарқоқ чиққан бўлиши мумкин. Шундай бўлса-да, Тошкент давлат юридик университетининг янада ривожланишини, яқин келажакда эса Тошкентнинг жаҳон миқёсидаги тадқиқот ва таълим марказларидан бирига айланишини тилайман.

Бу мулоҳазаларни ёзиш менга ушбу мақсад йўлида ҳисса қўшиш учун яна бир бор қатъий бел боғлаш имконини берди.

Таржимон — Хасанбой Раҳимберганов,

Тошкент давлат юридик университети Ҳуқуқни соҳалараро ўрганиш

факультети катта илмий ходими, юридик фанлар доктори.